ЖТН BR28712539
« Негізгі ауыл шаруашылық дақылдарының шаруашылық құнды белгілері мен биологиялық ерекшеліктерін қалыптастырудың молекулалық және генетикалық заңдылықтары»
Бағдарлама жетекшісі
Жамбакин Кабыл Жапарович
ҚР ҰҒА академигі, профессор, биология ғылымдарының докторы, Бас директор
Бағдарлама қазіргі әлемдік талаптарға сәйкес келетін Қазақстанның селекциясы мен тұқым шаруашылығының ғылыми негіздерін дамыту жөніндегі стратегиялық міндетті шешуге бағытталған. Халық санының өсуі және климаттың өзгеруі өнімді және төзімді дақылдардың сорттарын дамытуды талап етеді. Жақсартылған сапалық сипаттамалары бар өнімдерге әлеуметтік сұраныс (тағамдық құндылығы, ауруға төзімділігі және т.б.) бағдарламаның өзектілігін көрсетеді. Дәнді дақылдардың, көкөніс дақылдарының және картоптың, жеміс-жидек дақылдарының отандық сорттарының абиотикалық және биотикалық стресс факторларына төмен төзімділігі олардың төмен өнімділігіне әкеледі. Осыған байланысты, Қазақстанда алғаш рет елдің азық-түлік қауіпсіздігін айқындайтын негізгі ауыл шаруашылығы дақылдарының тұрақтылығы мен өнімділігі тұрғысынан кешенді генетикалық зерттеулер жүргізілетін болады. Сондай-ақ, тұқым өсірушілер үшін паспорттау және мәліметтер базасын құру арқылы сорттарды жүйелеу жүзеге асырылады. Бұл алынған нәтижелердің бірегейлігі мен бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етеді. ДНҚ метилденуі мен транскриптомиканы талдауды қоса алғанда, сорттардың геномдық потенциалын зерттеуге жүйелі көзқарас өнімділікті арттыруға, дақылдардың қолайсыз факторларға төзімділігіне және агротехнологияларды оңтайландыруға ықпал етеді.
Мақсаты:
Негізгі дақылдардың экономикалық құнды белгілері мен биологиялық ерекшеліктерін қалыптастырудың молекулалық-генетикалық заңдылықтарын зерттеу.
Міндеттер/жобалар:
1. Биотикалық және абиотикалық стресстерге төзімділікті анықтайтын негізгі гендерге функционалды молекулалық маркерлерді қолдана отырып, бидай гермоплазмасын генотиптеу.
2. Отандық күріш селекциясында өнімділікті арттыру мен дән сапасын жақсартудың молекулалық-генетикалық негіздерін зерттеу.
3. Картоптың селекциясы мен тұқым шаруашылығының тиімділігін арттыру үшін тетраплоидты және диплоидты түрлердің молекулалық-генетикалық зерттеулерін жүргізу.
4. Қазақстанның негізгі көкөніс және бақша дақылдарының сорттары мен линияларының коллекциялары популяцияларының генетикалық алуантүрлілігі мен құрылымын зерттеу.
5. Жеміс дақылдарында стресс факторларына төзімділікті қалыптастыратын жаңа транскриптерді, ДНҚ метилденуінің вариацияларын және функционалдық генетикалық байланыстарды анықтау.
6. Жидек өсімдіктерінің генетикалық әртүрлілігін зерттеу және молекулалық әдістер мен криобиотехнологияны қолдану негізінде коммерциялық кұнды сорттарды сауықтыру тәсілін жасау.

Бағдарламаның қолданылуы:
Бағдарламаның нәтижелері дәнді, көкөніс, картоп, жеміс, бақша және жидек дақылдарын іріктеу және тұқым шаруашылығы саласында қолданылады. Алынған әзірлемелерді селекционерлер, тұқым өсірушілер, генетиктер, биотехнологтар, сондай-ақ ғылыми-зерттеу және білім беру ұйымдары пайдалана алады. Бағдарламаны іске асыру тұқым шаруашылығы саласында импортты алмастыруға, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыруға және өнім өндірудің өзіндік құнын төмендетуге ықпал ететін болады. Алынған ғылыми нәтижелер Биология, Биотехнология және аграрлық өндіріс саласында енгізу және коммерцияландыру әлеуетіне ие..
Жарияланымдар:
  • Ғылыми жетекшінің жарияланымдары:
    1. Sapakhova Z.; Abilda, Z.; Toishimanov, M.; Daurov, D.; Daurova, A.; Raissova, N.; Sidorik, A.; Kanat, R.; Zhambakin, K.; Shamekova, M. Early Generation Selection of Potato Breeding Lines. Horticulturae – 2024, Vol. 10, P. 1121. https://doi.org/10.3390/horticulturae10101121
    2. Kanat, R.; Shamekova, M.; Sapakhova, Z.; Toishimanov, M.; Daurov, D.; Raissova, N.; Abilda, Z.; Daurova, A.; Zhambakin, K. Gene Expression Analysis for Drought Tolerance in Early Stage of Potato Plant Development. Biology – 2024, Vol. 13, P. 857. https://doi.org/10.3390/biology13110857 ,
    3. Sapakhova Z., Islam K.R, Toishimanov M., Zhapar K., Daurov D., Daurova A., Raissova N., Kanat R., Shamekova M., Zhambakin K. Mulching to improve sweet potato production. Journal of Agriculture and Food Research. 2024. 15. 101011. https://doi.org/10.1016/j.jafr.2024.101011.
    4. Sapakhova Z., Raissova N., Daurov D., Zhapar K., Daurova A., Zhigailov A., Zhambakin K., Shamekova M. Sweet potato as a key crop for food security under the conditions of global climate change: A Review. Plants. 2023. 12. 2516. https://doi.org/10.3390/plants12132516.
    5. Daurov D., Daurova A., Sapakhova Z., Kanat R., Akhmetzhanova D., Abilda Z., Toishimanov M., Raissova N., Otynshiyev M., Zhambakin K., Shamekova M. The Impact of the Growth Regulators and Cultivation Conditions of Temporary Immersion Systems (TISs) on the Morphological Characteristics of Potato Explants and Microtubers. Agronomy. 2024. 14(8), 1782. https://doi.org/10.3390/agronomy14081782.
    6. Daurov D., Lim Y.H., Park S.U., Kim Y.H., Daurova A., Sapakhova Z., Zhapar K., Abilda Z., Toishimanov M., Shamekova M., Zhambakin K., Kim H.S., Kwak S.S. Selection and characterization of lead-tolerant sweetpotato cultivars for phytoremediation. Plant Biotechnology Reports. 2024. https://doi.org/10.1007/s11816-024-00900-w.
    7. Toishimanov M., Abilda Z., Daurov D., Daurova A., Zhapar K., Sapakhova Z., Kanat R., Stamgaliyeva Z., Zhambakin K.*, Shamekova M. Phytoremediation properties of sweet potato for soils contaminated by heavy metals in South Kazakhstan. Applied Sciences. 2023. 13. 9589.
    8. Daurov D., Zhambakin K., Shamekova M. Phytoremediation as a way to clean technogenically polluted areas of Kazakhstan. Brazilian journal of biology = Revista brasleira de biologia. 2023. 83. e271684. https://doi.org/10.1590/1519-6984.271684.
    9. Gritsenko D., Daurova A., Pozharskiy A., Nizamdinova G., Khusnitdinova M., Sapakhova Z., Daurov D., Zhapar K., Shamekova M., Kalendar R., Zhambakin K. Investigation of mutation load and rate in androgenic mutant lines of rapeseed in early generations evaluated by high-density SNP genotyping. Heliyon. 2023. 9(3). e14065. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e14065.
    10. Daurov D., Argynbayeva A., Daurova A., Zhapar K., Sapakhova Z., Zhambakin K., Shamekova M. Monitoring the spread of potato virus diseases in Kazakhstan. American Journal of Potato Research. 2023. 100(1). 63-70. https://doi.org/10.1007/s12230-022-09895-y.
  • Қолда бар патенттер және басқа да құқық белгілейтін құжаттар туралы ақпарат:
    1. Райсова Н.У., Жамбакин К.Ж., Сапахова З.Б., Курдюмов А.А., Дауров Д.Л., Даурова А.К., Тойшиманов М.Р., Шамекова М.Х. Программа для ЭВМ Цифровая платформа контроля качества семян «E-Tukym». Cвидетельство о внесении сведений в государственный реестр прав на объекты охраняемых авторским правом № 45900 от 16.05.2024 года.
    2. Жамбакин К.Ж., Даурова А.К., Шамекова М.Х., Сапахова З.Б., Дауров Д.Л., Ошергина И.П., Тен Е.А., Крадецкая О.О. Патент РК на селекционное достижение №1178 от 22.11.2024 «Тенгри».
  • Зерттеу тобының негізгі персоналының жарияланымдары туралы мәліметтер:
    Міндет/Жоба 1
    1. Malysheva, A., Kokhmetova, A., Urazaliev, R., Kumarbayeva, M., Keishilov, Z., Nurzhuma, M., Bolatbekova, A., & Kokhmetova, A. (2023). Phenotyping and identification of molecular markers associated with leaf rust resistance in the wheat germplasm from Kazakhstan, CIMMYT, and ICARDA. Plants, 12(2786). https://doi.org/10.3390/plants12152786. (WOS. IF 3.935. Квартиль - Q1. Scopus Процентиль - 83).
    2. Kumarbayeva, M., A. Kokhmetova, N. Kovalenko, M. Atishova, Zh. Keishilov, and K. Aitymbetova. "Characterization of Pyrenophora tritici-repentis (Tan Spot of Wheat) Races in Kazakhstan." Phytopathologia Mediterranea 6 (2022): 243–257. https://doi.org/10.36253/phyto-13178 (WOS Квартиль -Q2, IF – 2.5. Scopus: Процентиль - 65).
    3. Kokhmetova A., Rsaliyev S., Atishova M., Kumarbayeva M., Malysheva A.,Keishilov Z., Zhanuzak D., Bolatbekova A. Evaluation of wheat germplasm for resistance to leaf rust (puccinia triticina) and identification of the sources of Lr resistance genes using molecular markers. Plants. 2021. Vol. 10(7). 1484. https://doi.org/10.3390/plants10071484. (WOS. IF 3.935. Квартиль - Q1. Scopus: Процентиль - 83).
    4. Kokhmetova A., Rsaliyev A., Malysheva A. et al. Identification of stripe rust resistance genes in common wheat cultivars and breeding lines from Kazakhstan. Plants. 2021. Vol. 10(11). 2283. https://doi.org/10.3390/plants10112283. (WOS. IF 3.935. Квартиль - Q1. Scopus: Процентиль - 83).
    5. Kokhmetova A., Kumarbayeva M., Atishova M. Identification of high-yielding wheat genotypes resistant to Pyrenophora tritici-repentis (tan spot). Euphytica. 2021. Vol. 217. 97. https://doi.org/10.1007/s10681-021-02822-y. (WOS, IF 1.84, Квартиль – Q2, Процентиль - 77)

    Міндет/Жоба 2
    1. Baiseitova G., Kh.Berkimbay, D.Mynbayeva, A.Nussupova, A.K.Amirova, B.Usenbekov, Zh.Kulakhmetova, G.Yernazarova, D.Yussayeva, D.Kazkeyev, S.Mukhambetzhanov. Heritability and amylose content in hybrid lines of late-generation rice with colored pericarp. Brazilian Journal of Biology. 2023.vol. 83. e280919; рр. 1-7, (ISSN 1678-4375). https://doi.org/10.1590/1519-6984.280919
    2. Amirova А., B.Usenbekov*, Kh. Berkimbay, D. Mynbayeva, S. Atabayeva, G. Baiseitova, A. Meldebekova, Zh. Zhunusbayeva, S. Kenzhebayeva and S. Mukhambetzhanov. Selection of rice breeding lines for resistance to biotic and abiotic stresses. Brazilian Journal of Biology. 2024. Vol. 84, e282495 https://doi.org/10.1590/1519-6984.282495 (IF-1.71, Scopus Процентиль – 59).
    3. Usenbekov B., А. Amirova, Z.Zeinalov, A.Meldebekova, D.Mynbayeva, Kh. Berkimbay and T. Kurbangaliyeva. Creation of rice doubled haploids with low amylose content using in vitro anther culture. Brazilian Journal of Biology. 2024. Vol. 84. e284946 https:// https://doi.org/10.1590/1519-6984.284946

    Міндет/Жоба 3
    1. Sapakhova, Z.; Abilda, Z.; Toishimanov, M.; Daurov, D.; Daurova, A.; Raissova, N.; Sidorik, A.; Kanat, R.; Zhambakin, K.; Shamekova, M. Early Generation Selection of Potato Breeding Lines. Horticulturae.2024, Vol. 10, P. 1121.  Квартиль - Q1, Процентиль – 74 https://doi.org/10.3390/horticulturae10101121
    2. Kanat, R.; Shamekova, M.; Sapakhova, Z.; Toishimanov, M.; Daurov, D.; Raissova, N.; Abilda, Z.; Daurova, A.; Zhambakin, K. Gene Expression Analysis for Drought Tolerance in Early Stage of Potato Plant Development. Biology. 2024, Vol. 13, P. 857. Квартиль - Q1, Процентиль – 85 https://doi.org/10.3390/biology13110857
    3. Sapakhova Z., Islam K.R, Toishimanov M., Zhapar K., Daurov D., Daurova A., Raissova N., Kanat R., Shamekova M., Zhambakin K. Mulching to improve sweet potato production. Journal of Agriculture and Food Research. 2024. 15. 101011.. Квартиль – Q1, Процентиль – 78 https://doi.org/10.1016/j.jafr.2024.101011
    4. Mukhametov A., Shamekova M., Dautkanova D., Kazhymurat A., Ilyassova G. Seed potato production regulatory framework established in top potato producing countries: Comparison of the GOST (Russia) and UNECE S-1 certification systems. Journal of Agriculture and Food Research. 2023. 11. 100520. Индекс цитирования (FWCI)– 0.67, Квартиль – Q1, Процентиль – 78 https://doi.org/10.1016/j.jafr.2023.100520.

    Міндет/Жоба 4
    1. Genievskaya Y., Chudinov V., Abugalieva S., Turuspekov Y. Novel QTL Hotspots for Barley Flowering Time, Plant Architecture, and Grain Yield. Agronomy. 2024. V. 14. 1478. https://doi.org/10.3390/agronomy14071478 (IF = 4; Квартиль – Q1 Agronomy; SJR = 0.663; Процентиль – 84 agronomy and crop science).
    2. Almerekova, S., Genievskaya, Y., Abugalieva, S., Sato, K., & Turuspekov, Y. Population structure and genetic diversity of two-rowed barley accessions from Kazakhstan based on snp genotyping data. Plants. 2021.Vol.10 (10). 2025., Квартиль – Q1, Процентиль – 71. https://doi.org/ 10.3390/plants10102025
    3. Zatybekov A., Yermagambetova M., Genievskaya Y., Didorenko S., Abugalieva S. Genetic Diversity Analysis of Soybean Collection Using Simple Sequence Repeat Markers. Plants. 2023; 12(19):3445. Квартиль – Q1; Процентиль – 83 https://doi.org/10.3390/plants12193445.
    4. Amalova A., Yermekbayev K., Griffiths S., Winfield M.O., Morgounov A., Abugalieva S., Turuspekov Y. Population structure of modern winter wheat accessions from Central Asia. Plants. 2023. Vol.; 12(12). 2233. Квартиль – Q1, Процентиль – 76 https://doi.org/10.3390/plants12122233.
    5. Chao Fang, Zhihui Sun, Shichen Li, Tong Su, Lingshuang Wang, Lidong Dong, Haiyang Li, Lanxin Li, Lingping Kong, Zhiquan Yang, Xiaoya Lin, Alibek Zatybekov, Baohui Liu, Fanjiang Kong & Sijia Lu. Subfunctionalisation and self-repression of duplicated E1 homologues finetunes soybean flowering and adaptation. Nat Commun. 2024. 15, 6184. Квартиль – Q1, Процентиль – 97 https://doi.org/10.1038/s41467-024-50623-3

    Міндет/Жоба 5
    1. Pozharskiy, A., Kostyukova, V., Nizamdinova, G., Kalendar, R., & Gritsenko, D. (2022). MLO proteins from tomato (Solanum lycopersicum L.) and related species in the broad phylogenetic context. Plants, 11(12), 1588. Квартиль - Q1, Процентиль – 86 https://doi.org/10.3390/plants11121588
    2. Zhigailov, A. V., Stanbekova, G. E., Nizkorodova, A. S., Galiakparov, N. N., Gritsenko, D. A., Polimbetova, N. S., Iskakov, B. K. (2022). Phosphorylation of the alpha-subunit of plant eukaryotic initiation factor 2 prevents its association with polysomes but does not considerably suppress protein synthesis. Plant Science, 111190.. Процентиль – 92, Квартиль- Q1. https://doi.org/10.1016/j.plantsci.2022.111190
    3. Kolchenko, M., Nurtaza, A., Pozharskiy, A., Dyussembekova, D., Kapytina, A., Nizamdinova, G., ... & Gritsenko, D. (2023). Wild Malus Niedzwetzkyana Dieck Ex Koehne as a Genetic Resource for Fire Blight Resistance. Horticulturae, 9(10), 1066. Процентиль – 74, Квартиль- Q1. https://doi.org/10.3390/horticulturae9101066.
    4. Taskuzhina, A., Pozharskiy, A., Jumanova, Z., Soltanbekov, S., Issina, Z., Kerimbek, N., Gritsenko, D. (2024). Identifying Fire Blight-Resistant Malus sieversii Rootstocks Grafted with Cultivar ‘Aport’Using Monitoring Data. Horticulturae, 10(10), 1052.4. Процентиль – 74, Квартиль- Q1. https://doi.org/10.3390/horticulturae10101052
    5. Tegtmeier, R., Švara, A., Gritsenko, D., & Khan, A. (2024). Malus sieversii: a historical, genetic, and conservational perspective of the primary progenitor species of domesticated apples. Horticulture Research, uhae244.. Процентиль – 98, Квартиль- Q1. https://doi.org/10.3390/horticulturae10101052

    Міндет/Жоба 6
    1. Kushnarenko S., Aralbayeva M., Rymkhanova N., Reed B.M. Initiation pretreatment with Plant Preservative MixtureTM increases the percentage of aseptic walnut shoots // In Vitro Cellular & Developmental Biology. Plant. 2022. Квартиль – Q2, Процентиль – 74 https://doi.org/10.1007/s11627-022-10279-4
    2. Romadanova N.V., Tolegen A.B., Kushnarenko S.V., Zholdybayeva E.V., Bettoni J.C. Effect of Plant Preservative MixtureTM on endophytic bacteria eradication from in vitro-grown apple shoots. Plants. 2022. 11. 2624-2635. Квартиль – Q1; Процентиль - 71 https://doi.org/10.3390/plants11192624
    3. Kushnarenko S.V., Rymkhanova N.K., Aralbayeva M.M., Romadanova N.V. In vitro cold acclimation is required for successful cryopreservation of Juglans regia L. shoot tips. CryoLetters. 2023. 44 (4). 240-248. Квартиль – Q3; Процентиль - 40 https://doi.org/10.54680/fr23410110612
    4. Romadanova N.V., Aralbaeva M.M., Zemtsova A.S., Aleksandrova A.M., Kazybaeva S.Zh., Mikhailenko N.V., Kushnarenko S.V., Bettoni J.C. In vitro collection for the safe storage of grapevine hybrids and identification of the presence Plasmopara viticola resistance genes. Plants. 2024. 13. 1089-10106. Квартиль – Q1; Процентиль - 85 https://doi.org/10.3390/plants13081089
    5. Nurzhanova A.A., Mamirova A., Mursaliyeva V., Nurmagambetova A.S., Zhumasheva Z., Turdiyev T., Kushnarenko S., Ismailova E. In vitro approbation of microbial preparations to shield fruit crops from fire blight: physio-biochemical parameters. Plants. 2024. 13. 1431. Квартиль – Q1; Scopus Процентиль - 85. https://doi.org/10.3390/plants1311143
  • Қолда бар патенттер және басқа да құқық белгілейтін құжаттар туралы ақпарат:
    1. Маденова А.К., Кохметова А.М., Атишова М.Н., Ғалымбек Қ., Кеишилов Ж.С., Кумарбаева М.Т. Способ создания линий пшеницы, устойчивых к твердой головне. Патент на полезную модель № 5188 от 24.07.2020 года.
    2. Кохметова А. М., Кумарбаева М.Т., Нұржұма М.Н., Кеишилов Ж.С. Болатбекова А.А. Способ создания линий озимой пшеницы, устойчивых к бурой ржавчине. Патент на полезную модель №9828 от 22.11.2024 года.
    3. Усенбеков Б.Н., Амирова А.К., Жанбырбаев Е.А., Беркимбай Х.А., Сартбаева И.А., Казкеев Д.Т. «Способ гаплоидной биотехнологии для получения зеленых растений-регенерантов в культуре пыльников риса с окрашенным перикарпом». Патент № 5962 на полезную модель 02.04.2021 г.
    4. Райсова Н.У., Жамбакин К.Ж., Сапахова З.Б., Курдюмов А.А., Дауров Д.Л., Даурова А.К., Тойшиманов М.Р., Шамекова М.Х. Программа для ЭВМ Цифровая платформа контроля качества семян «E-Tukym». Cвидетельство о внесении сведений в государственный реестр прав на объекты охраняемых авторским правом № 45900 от 16.05.2024 года.
    5. Жамбакин К.Ж., Даурова А.К., Шамекова М.Х., Сапахова З.Б., Дауров Д.Л., Ошергина И.П., Тен Е.А., Крадецкая О.О. Патент РК на селекционное достижение №1178 от 22.11.2024 «Тенгри».
    6. Гриценко Д.А., Шамекова М.Х. Программа для ЭВМ Igen (для биоинформационной обработки геномных исследований). Cвидетельство о внесении сведений в государственный реестр прав на объекты охраняемых авторским правом № 16693 от 15.04.2021 года.
    7. Гениевская Ю.А., Альмерекова Ш.С., Абугалиева С.И., Туруспеков Е.К. Способ идентификации высококачественных линий ячменя (Hordeum vulgare L.) с использованием молекулярных маркеров по технологии KASP. Патент на полезную модель РК №6643 от 05.11.2021
    8. Гениевская Ю.А., Туруспеков Е.К., Абугалиева С.И. Способ идентификации высокопродуктивных линий ячменя (Hordeum vulgare L.) c использованием технологии KASP-генотипирования. Патент на полезную модель РК №9288 от 16.04.24
    9. Гриценко Д.А., Гриценко И.С., Адильбаева К.С. «Портативное устройство для ускоренной детекции фитопатогенов методом изотермической амплификации». Патент на полезную модель № 9641 (2024).
    10. Омашева М., Галиакпаров Н., Пожарский А.С. «Набор синтетических олигонуклеотидов для диагностики бактериального ожога на плодовых культурах методом LAMP». Патент на изобретение № 33633 (2019 г).
    11. Гриценко Д.А., Хуснитдинова М.А., Таскужина А.К., Низамдинова Г.К. «Способ определения динамики вегетационного индекса дикой яблони с помощью интерактивной карты». Патент на полезную модель № 9543 (2024 г).
    12. Турдиев Т.Т., Ковальчук И.Ю., Мухитдинова З.Р., Фролов С.Н., Рымханова Н.Қ., Белғожаев Е.М., Бессчетнов А.П. Способ получения посадочного материала малины in vitro. Свидетельство о внесении сведений в государственный реестр прав на объекты охраняемых авторским правом № 6332 от 20.08.2021 года.
    13. Кушнаренко С.В., Рымханова Н.Қ., Манапқанова Ұ.А., Турдиев Т.Т. Способ элиминации вируса кустистой карликовости малины у растений малины, культивируемых в условиях invitro. Подана заявка и получен Патент Республики Казахстан на полезную модель № 9594. Регистрационный № 2024/0874.2. Дата поступления 09.07.2024.
Жоба 1

Жоба туралы қысқаша ақпарат

(2025-2027 жж.)


Жобаның атауы: МҚБ BR 28712539 «Биотикалық және абиотикалық стресстерге төзімділікті анықтайтын негізгі гендерге функционалды молекулалық маркерлерді қолдана отырып, бидай гермоплазмасын генотиптеу».

Жобаның ғылыми жетекшісі жайлы қысқаша ақпарат: Профессор А.М. Кохметова өсімдіктерді қорғау және карантин саласында ұлттық және халықаралық деңгейде танылған маман болып табылады. Бұл оның 25 жылдан астам ғылыми еңбек өтілімен, бидайдың экономикалық маңызы бар және карантиндік ауруларын ұзақ жылдар бойы зерттеуімен, ҚР ҒЖБМ мен ҚР АШМ қаржыландырған 20-дан астам ғылыми-техникалық жобаларға, сондай-ақ CIMMYT, ICARDA, ЕуразЭҚ және басқа да халықаралық бағдарламаларға жетекшілік етуімен дәлелденеді. А.М. Кохметованың зерттеулері қазіргі заманғы фитопатологиялық, молекулалық-генетикалық және селекциялық әдістердің кең ауқымын қамтиды. Оның ғылыми жетістіктері 400-ден астам жарияланымды қамтиды, соның ішінде Web of Science (JCR) дерекқорына кіретін 1–2 квартильдегі халықаралық рецензияланатын журналдарда жарияланған, CiteScore Percentile көрсеткіші 50-ден жоғары 35-тен астам мақаласы бар. Хирш индексі – 14, бұл фитопатология мен селекция салаларының дамуына қосқан елеулі үлесін көрсетеді. Оның ғылыми жетекшілігімен бір ғылым кандидаты және бес PhD доктор дайындаған.

Зерттеу тобының мүшелері жайлы қысқаша ақпарат:
Кохметова Алма Мырзабековна – Б.ғ.д., профессор, ҚР ҰҒА Академигі. Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының генетика және селекция лабораториясының меңгерушісі; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қаласы, Тимирязев көшесі 45, телефон: +7(727)394-75-52, факс 394-75-62, E-mail: gen_kalma@mail.ru
Кумарбаева Мадина Талгаровна – PhD. Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының генетика және селекция лабораториясының (мамандық), жетекші ғылыми қызметкері. Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қаласы, Тимирязев көшесі 45, телефон: +7(727) 3947552, E-mail:madina_kumar90@mail.ru
Харіпжанова Айдана Ісенбайқызы – PhD, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының генетика және селекция лабораториясының (мамандық), ғылыми қызметкері. Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қаласы, Тимирязев көшесі 45, телефон: +7(727)394-75-52, факс 394-75-62, E-mail: E-mail:aidana.kharipzhanova@kaznaru.edu.kz
Нұржұма Мақпал Нұржұмақызы – Педагогика ғылымдарының магистрі., PhD докторант. Алматы қаласы, Тимирязев көшесі 45, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының генетика және селекция лабораториясының (мамандық), аға ғылыми қызметкері, телефон: +7(727)394-75-52, факс 394-75-62, E-mail: maki_87@mail.ru
Кеишилов Женис Советканович – Ауыл шаруашылығы ғылымдарының магистрі., PhD докторант. Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының генетика және селекция лабораториясының (мамандық), ғылыми қызметкері. Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қаласы, Тимирязев көшесі 45, телефон: +7(727)394-75-52, факс 394-75-62, E-mail: Jeka-Sayko@mail.ru
Болатбекова Ардақ Айдыновна – Экология ғылымдарының магистрі., PhD докторант. Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының генетика және селекция лабораториясының (мамандық), кіші ғылыми қызметкері. Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қаласы, Тимирязев көшесі 45, телефон: +7(727) 3947552, E-mail:ardashka1984@mail.ru
Бахытұлы Қанат – Жаратылыстану ғылымдарының магистірі. Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының генетика және селекция лабораториясының (мамандық), кіші ғылыми қызметкері. Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қаласы, Тимирязев көшесі 45, телефон: +7(727)394-75-52, факс 394-75-62, E-mail:kanat1499@gmail.com
Мухаметжанов Канат Серикханович – Агроном организатор. Алматы қаласы, Тимирязев көшесі 45, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының генетика және селекция лабораториясының (мамандық), лаборанты, телефон: +7(727)394-75-52, факс 394-75-62, E-mail:kanat.mukhametzhanov@mail.ru
Кохметова Асия Мырзабековна, Бакалавр жоғары білім. Алматы қаласы, Тимирязев көшесі 45, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының генетика және селекция лабораториясының (мамандық), лаборанты, телефон: +7(727)394-75-52, факс 394-75-62, E-mail:asia.k68@mail.ru

Жобаның мақсаты мен міндеттері:
Жобаның мақсаты: Биотикалық және абиотикалық стресске төзімділікті анықтайтын негізгі гендер үшін функционалды молекулалық маркерлерді пайдалана отырып, бидай гермоплазмасын генотиптеу.
Міндеттері:
1. Температура мен ылғалдылық режимдері бойынша айырмашылығы бар Қазақстанның контрастты экологиялық аймақтарында (Алматы, Қостанай) КАСИБ халықаралық питомнигінің бидай сорттары мен линиялары коллекциясын (кемінде 80 үлгі) фенотиптеу және генетикалық-селекциялық тұрғыдан зерттеу; далалық құрғақшылыққа төзімділігін бағалау және құрғақшылыққа толеранттылық индексін анықтау.
2. Биотикалық стреске төзімділікті анықтайтын негізгі гендер үшін (кемінде 20) функционалды молекулалық маркерлерді пайдаланып бидай үлгілерін генотиптеу: Vrn (вернализация реакциясы), вернализация қажеттілігін анықтау; Ppd (фотопериодтық жауап), өсімдіктің ұзақ күндізгі жарыққа реакциясын, сондай-ақ Puccinia trticina қоңыр татына төзімділігімен байланысты Lr гендерін (Leaf rust) Puccinia trticina.
3. Абиотикалық стресске төзімділікті анықтайтын негізгі генге функционалды молекулалық маркерлерді қолдана отырып, бидай үлгілерін генотиптеу: құрғақшылыққа төзімділікпен байланысты жасушаларды ылғалдандыруға жауап беретін Dreb-B1 (dehydratation responsive element binding). Климатқа төзімді бидай генотиптерін анықтау үшін фенотиптеу және генотиптеу деректеріне қосарланған талдау жүргізу; өнімділігі жоғары және қоршаған ортаның қолайсыз факторларына төзімділігі жоғары бидай генотиптерін таңдау.

Жоба бойынша 2025 жылғы аралық нәтижелер: КАСИБ халықаралық питомнигінің коллекциясына фенотиптік және генетикалық-селекциялық зерттеулер Қазақстанның температура мен ылғалдылық режимдері бойынша айырмашылығы бар контрастты экологиялық аймақтарында (Алматы, Қостанай) жүргізілді; далалық құрғақшылыққа төзімділік және құрғақшылыққа төзімділік индексі (DSI) бағаланды. Алматы облысы жағдайында жаздық бидайдың 124 үлгісіне фенологиялық бақылаулар және кешенді бағалау жүргізілді. Өнімділік элементтерінің құрылымдық талдауының нәтижелері бойынша өнімділік белгілерінің кешені бойынша ең жоғары көрсеткіштерге ие 22 үлгі және орташа өнімділік деңгейімен сипатталатын 51 үлгі іріктелді. Фитопатологиялық бағалау және өнімділікті талдау қоңыр татқа иммундық реакциясы (IT-0) бар және жоғары өнімділігімен ерекшеленетін 64 бидай үлгісін анықтауға мүмкіндік берді. NDVI индексінің 0,50–0,83 аралығындағы жоғары мәндері 72 үлгіде анықталды. Алматы облысының жағдайында биомасса индексі жоғары және далалық құрғақшылыққа төзімділігімен ерекшеленетін 27 бидай үлгісі іріктелді. Алматы облысында морфологиялық белгілерді бағалау коллекцияның соңғы буын аралығының ұзындығы мен масақтың шығу биіктігі бойынша жоғары алуан түрлілігін көрсетті және айқын адаптивті тенденцияларды айқындауға мүмкіндік берді. Алматы облысының құрғақшылық жағдайлары үшін ең құнды болып табылатын 8 үлгі (Лютесценс 48-204-03, Лютесценс 393/05, Лютесценс 932, Степная 259, Линия 4-10-16, Лютесценс KS 140/08-3, Лютесценс 1300, Гордеиформе 829) соңғы буын аралығының орташа ұзындығы және масақтың жоғары шығуымен ерекшеленеді, бұл қатты стресстік кезеңдерде жылуалмасудың тиімді өтуін және бидайдың генеративті мүшелерінің сақталуын қамтамасыз етеді.
 Қостанай облысының жағдайында да фенотиптік және генетикалық-селекциялық зерттеулерді қамтитын кешенді жұмыстар жүргізілді. Қоңыр татқа төзімділіктің, құрғақшылыққа төзімділіктің және жоғары өнімділіктің тиімді үйлесімімен ерекшеленетін 59 үлгі іріктелді. Биомасса индексі (NDVI) деңгейі бойынша 0,55–0,67 аралығындағы жоғары мәндері бар 37 үлгі анықталды, бұл үлгілер сондай-ақ қоңыр татқа төзімділігімен сипатталды. Өнімділік белгілерінің кешені бойынша жоғары көрсеткіштері бар 27 бидай үлгісі іріктелді. Қостанай облысының жағдайында соңғы буын аралығының ұзындығы мен масақтың шығу биіктігі бойынша кең вариабельдік анықталды. Орташа буын аралығының ұзындығы және масақтың жоғары шығуымен сипатталатын 14 үлгі (Лютесценс 932, Лютесценс 48-204-03, Лютесценс 2102, Памяти Азиева, Саратовская 29, Лютесценс 8-108-1, Лютесценс 1300, Новосибирская 41, Лютесценс 90-12, Каргала 223, Линия 9-25-016, 107/00i, F6[(119x96)x113]) орташа құрғақ климатқа барынша бейімделу қабілетін көрсетті. Зерттелген белгілер арасындағы корреляциялық байланыстарға талдау жүргізілді. Алматы облысының жағдайында КАСИБ жаздық бидай сорттары мен линияларын бағалау нәтижесінде биомасса индексі жоғары, далалық құрғақшылыққа төзімділігі (DSI≤0,50) және өнімділігі жоғары 22 үлгі, ал Қостанай облысында 23 бидай үлгісі іріктелді. Негізгі өнімділік көрсеткіштері және құрғақшылыққа төзімділік индексі (DSI) бойынша айырмашылықтар анықталды. Жоғары өнімді, далалық құрғақшылыққа төзімді және құрғақшылыққа толеранттылығы жоғары Гордеиформе 2264, Аннушка, Каргала 223, Линия 19003, Безенчукская 139 және Леукурум 1469-21 сияқты сорттар мен перспективті линиялар анықталды.
Жұмыстың ерекшелігі – ғылыми деңгейінің жоғарылығы: Қазақстанның контрастты экологиялық аймақтарында (Алматы, Қостанай) үлкен көлемдегі эксперименттік материалда фитопатологиялық және генетикалық-селекциялық зерттеулерді қамтитын кешенді талдаулар жүргізілген.
Нәтижелердің практикалық маңыздылығы және оларды әрі қарай коммерцияландыру тұрғысынан перспективалылығы биомасса индексі жоғары, далалық құрғақшылыққа төзімді және жоғары өнімділігімен сипатталатын 20-дан астам бидай үлгісінің іріктелуімен дәлелденеді. Бұл үлгілер құрғақшылыққа төзімділікті арттыру бағытындағы бидай селекциясы үшін қызығушылық туғызатын жаңа сорттардың кандидаттары ретінде селекциялық процеске енгізілетін болады.

2025 жылғы  Жарияланымдар:

1. Kokhmetova A., Nurzhuma M., Bolatbekova A., Kumarbayeva M., Keishilov Zh., Mukhametzhanov K., Kokhmetova As., Bakhytuly K. Genotyping and Molecular Analysis of Wheat Germplasm for Resistance to Drought and Leaf Rust // The European Biotechnology Congress 2025, 8-13 September, 2025.Tirana, Albania. Р. 54.

2. Keishilov Zh., Kokhmetova A., Kumarbayeva M., Nurzhuma M., Kharipzhanova A., Bolatbekova A., Bakhytuly K. Evaluation of resistance of spring bread wheat samples to leaf rust and drought with structural characteristics of productivity // International V Plant Breeding Congress 2025, 1-5 Desember, 2025. Turkey, Antalya.
Жоба 2

Жобаның туралы қысқаша ақпарат

(2025–2027 жж.)


Жобаның атауы: "Отандық күріштің өнімділігін арттыру және дән сапасын жақсартудың молекулалық-генетикалық негізін зерттеу"

Жобаның ғылыми жетекшісі жайлы қысқаша ақпарат: Бақдәулет Наубайұлы Үсенбеков, бғк, қауымдастырылған профессор

Зерттеу тобының мүшелері жайлы қысқаша ақпарат:
жғқ., бғк. Айгүл Күзембайқызы Әмірова
жғқ., PhD Иннабат Әбибуллақызы Сартбаева
ғқ, магистр Дана Омарқызы Мыңбаева
лаборант Нұрлыбай Балнұр Әзілханқызы
лаборант Нұрлан Нұрдәулетұлы Үсенбеков

Жобаның мақсаты мен міндеттері:
Жобаның мақсаты: Отандық күріштің өнімділігін арттыру және дән сапасын жақсартудың молекулалық-генетикалық негізін зерттеу.
Жобаның мақсаттары:
Күріш генотиптерінің өнімділігімен байланысты молекулалық маркерлерді пайдаланып, молекулалық-генетикалық скрининг жүргізу.
"Амилозаның жоғары мөлшері" және "амилозаның төмен мөлшері" белгілері бар күріш генотиптерінің молекулалық-генетикалық скрининг жүргізу.
Амилоза мөлшері төмен және жоғары гендерді жоғары өнімді күріш сорттарына енгізу үшін будандастыру жүргізу, амилоза мөлшері әртүрлі және өнімділігі жоғары перспективалы формалар мен линияларды алу.

Жоба бойынша 2025 жылғы аралық нәтижелер:
Өнімділікпен байланысқан молекулалық маркерлерді қолдана отырып, күріш генотиптере молекулалық-генетикалық скрининг жүргізілді.
«Амилоза мөлшері жоғары» және «амилоза мөлшері төмен» белгілерін алып жүретін күріш генотиптеріне молекулалық-генетикалық скринингі жүргізілді.
Амилоза мөлшері төмен және жоғары гендерді жоғары өнімді күріш сорттарына енгізу үшін амилоза мөлшері әртүрлі және өнімділігі жоғары перспективалы формалар мен линияларды алу мақсатында будандастыру жүргізілді.
2025 жылға арналған Жарияланымдар:
Жоба 3

Жоба туралы қысқаша ақпарат

(2025-2027 жж.)


Жобаның атауы: Картоптың селекциясы мен тұқым шаруашылығын тиімділігін арттыру үшін тетраплоидтық және диплоидтық түрлердің молекулалық-генетикалық зерттеулері

Жобаның ғылыми жетекшісі жайлы қысқаша ақпарат:  Жамбакин Кабыл Жапарович, ҚР ҰҒА академигі, профессор, т.ғ.д., Scopus және WoS дерекқорларында Хирш индексі – 8

Зерттеу тобының мүшелері жайлы қысқаша ақпарат:
Малика Хабидулақызы Шамекова, PhD, профессор, Селекция және биотехнология зертханасының меңгерушісі. H-индексі: Scopus (https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=55617198500) және WoS (https://www.webofscience.com/wos/author/record/98695) бойынша 8.

Айнаш Кененбайқызы Даурова, магистр дәрежесі, PhD студенті, аға ғылыми қызметкер. H-индексі: Scopus (https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=57201673636&origin=resultslist) және WoS (https://www.webofscience.com/wos/author/record/2024273) бойынша 6.

Дмитрий Владимирович Волков, магистр дәрежесі, PhD студенті, аға ғылыми қызметкер. H-индексі: Scopus (https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=57218835515&origin=resultslist) және WoS (https://www.webofscience.com/wos/author/record/636236) бойынша 4

Әсет Мәуленұлы Ақбаев, магистр дәрежесі, кіші ғылыми қызметкер.

Жобаның мақсаты мен міндеттері: Картоп селекциясы мен тұқым өндірісінің тиімділігін арттыру үшін тетраплоидты және диплоидты түрлердің молекулалық-генетикалық зерттеулері.

Жоба бойынша 2025 жылғы аралық нәтижелер:
Бұл жұмыс барысында тетраплоидты және диплоидты картоптың жұмыс коллекциясы құрылды, оған Қазақстан, Ресей, Германия, Нидерланды, халықаралық CIP ұйымы, Пәкістан және Қытайдан алынған генотиптер, сондай-ақ біз бұрын жасаған гибридті желілер кіреді.
Жұмыс картоп коллекцияларының молекулалық скринингі 29 молекулалық SCAR және CAPS маркерлерін пайдалану арқылы жүргізілді. Талдау зерттелген желілер арасында, соның ішінде ерте пісетін, крахмал және каротиноидты құрамымен байланысты маркерлер арасында айтарлықтай генетикалық әртүрлілік анықталды. Осылайша, зерттелген желілер крахмал мен каротиноидты маркерлердегі мұндай әртүрлілік коллекцияны селекция үшін құнды ресурсқа айналдыратынын, түйнектің сапалық сипаттамалары мен биохимиялық қасиеттері бар желілерді таңдауға мүмкіндік беретінін көрсетеді.
Гибридизациялау зерттеулері 12 CIP генотипімен жүргізілді, нәтижесінде 7 гибридті комбинацияда 14 жидек алынды. Ең өнімді комбинациялар CIP 10 × CIP 3, CIP 17 × CIP 18 және CIP 18 × CIP 17 болды, бұл осы желілердің жоғары үйлесімділігі мен құнарлылығын көрсетеді.

2025 жылғы  Жарияланымдар:
Жоба 4

Жоба туралы қысқаша ақпарат

(2025-2027 жж.)


Жобаның атауы: Қазақстанның негізгі көкөніс және бақша дақылдарының сорттары мен линияларының коллекциялары популяцияларының генетикалық алуантүрлілігі мен құрылымын зерттеу.

Жобаның ғылыми жетекшісі жайлы қысқаша ақпарат:
А.А. Алиханова, магистр, молекулалық генетика зертханасының кіші ғылыми қызметкері, Қазақстанның жабайы флорасын зерттеуде үш жылдық тәжірибесі бар. Оңтүстік Корея және Венгриядағы ғылыми орталықтарда тағылымдамадан өтті. Түрлердің таралуын талдау мен болжаудың заманауи әдістері бойынша оқудан өтті (SDM, сертификат).

Зерттеу тобының мүшелері жайлы қысқаша ақпарат:
Ю.А. Гениевская, PhD, молекулалық генетика зертханасының ғылыми қызметкері, 8 жылдық тәжірибесі бар, 23 мақаланың бірлескен авторы (18-і Scopus (H-индексі=9) және WoS (H-индексі=8) рецензияланған журналдарда). 2 монографияның, методикалық нұсқаулықтың және пайдалы модельдің бірлескен авторы. Арпа сортының бірлескен авторы. Ұлыбритания мен Жапонияда тағылымдамадан өткен.
М.М. Ермағамбетова, PhD, молекулалық генетика зертханасының ғылыми қызметкері, 6 жылдық тәжірибесі бар. Қытай, Венгрия, Англия және Кореядағы зерттеу орталықтарында тағылымдамадан өткен. 20-дан астам мақаланың бірлескен авторы, оның ішінде Scopus (H-индексі=5) және WoS (H-индексі=4) рецензияланған журналдарында 14 мақала бар.
А.К. Затыбеков, PhD, молекулалық генетика зертханасының жетекші ғылыми қызметкері, молекулалық генетика және селекция саласында 13 жылдық тәжірибесі бар. 25 ғылыми мақаланың бірлескен авторы: 14-і Web of Science және Scopus рецензияланған журналдарында (H-индексі=5), 17-сі ҚР ҒжЖБМ ҒжЖБССҚЕК басылымдарында. Соя сортының; 1 ғылыми және әдістемелік ұсыныс, 2 пайдалы модель патенттерінің бірлескен авторы. 2 гранттық қаржыландырылған жобаның жетекшісі (2022-2025). Германия мен Қытайдағы зерттеу орталықтарында тағылымдамадан өтті.
А.Ы. Амалова, PhD, молекулалық генетика зертханасының аға ғылыми қызметкері. Амалова А.Ы.-ның молекулалық генетика және селекция саласында 8 жылдық тәжірибесі бар. Ол Англияда, Литвада және Жапонияда ғылыми тағылымдамадан өтті. Амалова А.Ы. 25 ғылыми мақаланың бірлескен авторы, оның ішінде 9 мақала Web of Science (H-индексі=4) және Scopus (H-индексі = 3) дерекқорларына кіретін шетелдердегі жетекші ғылыми журналдарда жарияланған.

Жобаның мақсаты мен міндеттері: Қазақстанның негізгі көкөніс және бақша дақылдарының сорттары мен линияларының коллекциялары популяцияларының генетикалық алуантүрлілігі мен құрылымын зерттеу.
Еліміздің негізгі көкөніс және бақша дақылдарының отандық және шетелдік үлгілерінің генетикалық алуантүрлілігіне талдау жүргізіледі: ақпараттық SNP (KASP) маркерлерін пайдалану негізінде көкөніс дақылдарының коллекциясына – қызанақ (кемінде 25 сорт пен линия), пияз (кемінде 25), сәбіз (кемінде 30), қияр (кемінде 30); бақша дақылдарының коллекциясына – қарбыз (кемінде 20 сорт пен линия), қауын (кемінде 20 сорт пен линия). Көкөніс және бақша дақылдарының отандық түрлерінің генетикалық паспорттары дайындалады, олардың популяцияларының генетикалық құрылымы анықталады. Зерттелетін дақылдардың өнімділігі мен сапасын айқындайтын шаруашылық-құнды белгілер мен ДНҚ-маркерлері арасындағы ассоциациялар зерттеледі.

Жоба бойынша 2025 жылғы аралық нәтижелер:
Алты дақылдың жұмыс коллекциялары құрылды: қызанақ, қияр, пияз, сәбіз, қауын және қарбыз. Қызанақ, қияр, қауын және қарбыз коллекцияларын фенологиялық және биометриялық параметрлер негізінде ҚазЖКШҒЗИ фенотиптеу жүргізілді. Қызанақ және қияр коллекциялары үшін ДНҚ үш қайталанымда бөлінді. 49 қызанақ сорттары мен линияларына 6 полиморфты маркерлері негізінде SSR-генотиптеу жүргізілді. 15 SSR-маркерін пайдаланып, 60 қияр сорттары мен линиялары генотиптелді, оның 10 полиморфизмнің жоғары деңгейін көрсетті. Генетикалық қашықтық матрицаларына негізделген кластерлік талдау зерттелген қызанақ пен қияр үлгілерінің бірнеше генетикалық топтарға бөлді. Дендрограмма және STRUCTURE талдауы негізінде үш негізгі кластер анықталды. Отандық қызанақ пен қияр сорттарының генетикалық паспорттары құрылып бастады.
2025 жылғы Жарияланымдар:
Жоба 5

2025 жылғы нәтижелер BR28712539 «Жеміс дақылдарында стресс факторларына төзімділікті қалыптастыратын жаңа транскриптерді, ДНҚ метилденуінің вариацияларын және функционалдық генетикалық байланыстарды анықтау»

05 міндет


2025 жылғы нәтижелер:
Жүргізілген талдау екі дақылдың транскриптомдық жауаптарында айқын өңірлік ерекшеліктердің бар екенін көрсетті: Алматы облысында алма мен алмұртта фотосинтезге, бастапқы метаболизмге және жалпы өсу процестеріне қатысатын гендердің жоғары экспрессиясы басым болды. ал Жетісу облысында жылу соққысы,ABA-сигнал беру, су тапшылығы, антиоксидантты қорғау және жапырақ саңылауының бақылау гендерінің белсендірілуімен айқын стресстік бейін басым болды. Биотикалық стресс жағдайында екі түр де иммунитеттің консервативті каскадтарын белсендіретіні байқалды. Алайда, түраралық айырмашылықтар сақталды: алма фенилпропаноидтық және флавоноидтық метаболизмді күшейту арқылы метаболизмге бағдарланған стратегияны жүзеге асырса, алмұрт реактивті оттегі түрлерінің сигналингін, бағдарламаланған жасушалық өлімді, лигнификацияны күшейте отырып, анағұрлым қатаң стресс-бағдарлы жауап танытты. Осылайша, өңірлік фактор екі дақылдағы стресс реакцияларының қарқындылығы мен бағытын айқындаса, түрге тән ерекшеліктер олардың басым молекулалық бейімделу стратегияларындағы айырмашылықтарды қалыптастырады.

Потенциалды пайдаланушылар үшін ақпарат
Алынған молекулалық профильдер тұрақтылыққа бағытталған селекциялық маркерлерді әзірлеуде және әртүрлі климаттық жағдайларда жеміс дақылдарын өсірудің адаптивті бағдарламаларын қалыптастыруда қолдануға жоғары перспективалық мүмкіндікке ие.
Жүргізілген талдау алма мен алмұрттың транскриптомдық реакцияларындағы негізгі өңірлік айырмашылықтарды тиімді анықтап, әртүрлі климаттық жағдайларда басым стресс және метаболизмдік стратегияларды айқындауға мүмкіндік берді. Алынған деректер аймаққа тән стресс факторлары жағдайында жеміс дақылдарының төзімділігін арттыруға және адаптивті селекциялық тәсілдерді дамытуға ғылыми негіз қалыптастырады.

2025 жылғы жарияланымдар
1. V.S, Kostyukova, et al. Detection of fungal pathogens of the genus monilinia in cultivated apple orchards. Ġylym ža̋ne bìlìm 3.3 (80) (2025): 107-114.


1-сурет- GD2 және GD1 популяциялары арасындағы дифференциалды экспрессияланған алма гендерінің жанартау графигі

 

 

 

 


2 - сурет-Алматы (GD1) және Жетісу (GD2) облыстарының үлгілеріндегі алма ағашының ең өзгермелі 50 генінің экспрессиясының жылу картасы

3-сурет-FB2 және FB1 популяциялары арасындағы дифференциалды экспрессияланған алмұрт гендерінің жанартау графигі

 

 


 

4 - сурет-Алматы (FB1) және Жетісу (FB2) облыстарының үлгілеріндегі алмұрттың ең өзгермелі 50 генінің экспрессиясының жылу картасы


 

5 - сурет- Pseudomonas syringae инфекциясындағы дифференциалды экспрессияланған алма гендерінің функционалдық байытуын (GO enrichment) талдау



6 - сурет-Erwinia amylovora инфекциясындағы дифференциалды экспрессияланған алмұрт гендерінің функционалдық байытуын (GO enrichment) талдау

Жоба 6

Жоба туралы қысқаша ақпарат

(2025-2027 жж.)


Жобаның атауы: ЖТН: BR28712539 «Жидек өсімдіктерінің генетикалық әртүрлілігін зерттеу және молекулалық әдістер мен криобиотехнологияны қолдану негізінде коммерциялық кұнды сорттарды сауықтыру тәсілін жасау»

Жобаның ғылыми жетекшісі жайлы қысқаша ақпарат: Гермоплазманы криосақтау зертханасының меңгерушісі, биология ғылымдарының кандидаты, профессор Кушнаренко С.В. 230-дан астам ғылыми еңбектің авторы, олардың 29-ы Web of Science дерекқорына, 31-і Scopus дерекқорына енгізілген. Хирш индексі – 12. Scopus ID: 6507153914; Web of Science ID: M-6616-2015.

Зерттеу тобының мүшелері жайлы қысқаша ақпарат:
Маденова Айгүл Қалихожаевна, Ph.D., қауымдастырылған профессор. Scopus бойынша Хирш индексі – 6, WoS – 4; Scopus ID: 56800868300; WoS ID: AAQ-2822-2020. Молекулалық биология саласындағы білікті маман. Жоба тақырыбы бойынша 80-нен астам жарияланымы бар, оның ішінде 14-і Scopus дерекқорына, 9-ы Web of Science дерекқорына енгізілген басылымдарда жарияланған.
Рымханова Назгүл Қабдулақызы, «Биотехнология» мамандығы бойынша магистр, Ph.D.-докторант, жас маман. Хирш индексі – 2. Scopus ID: 57773405800; WoS ID: FVM-9722-2022. Жоба бағыты бойынша жұмыс өтілі – 8 жыл. Өсімдік биотехнологиясы және криоконсервация саласының маманы. Жоба тақырыбы бойынша 24 жарияланымы бар, оның 6-уы WoS және Scopus дерекқорларында тіркелген.
Манапқанова Ұлжан Айтмұхаметқызы, «Генетика» мамандығы бойынша магистр, Ph.D.-докторант, жас маман. Хирш индексі – 1. Scopus ID: 59937998400; WoS ID: NQY-4262-2025. Өсімдік биотехнологиясы және молекулалық биология саласының маманы. Жоба бағыты бойынша жұмыс өтілі – 3 жыл. Жоба тақырыбы бойынша 10 жарияланымы бар, оның 2-уі WoS және Scopus дерекқорларында жарияланған.

Жобаның мақсаты: Қазақстан аумағындағы жидекті өсімдіктердің биоалуантүрлілігін фенотиптік және молекулалық-генетикалық тұрғыдан зерттеу, ең зиянды вирустардың таралу деңгейін анықтау және молекулалық әдістер мен криобиотехнологияларды қолдану негізінде құнды сорттарды сауықтыру тәсілдерін әзірлеу.

Жобаның міндеттері:
1 Экспедициялық сапарлар жүргізу, жабайы және мәдени құлпынай мен таңқурай өсімдіктеріне фенотиптік сипаттама беру, өсімдік материалын жинау және аса зиянды вирустарға диагностика жасау.
2 Жидек өсімдіктерінің in vitro коллекцияларын құру.
3 Молекулалық әдістер мен криобиотехнологияларды пайдалану негізінде құлпынай мен таңқурай өсімдіктерін аса зиянды вирустардан сауықтырудың тиімді жетілдірілген протоколын әзірлеу.
4 Коммерциялық тұрғыдан құнды құлпынай және таңқурай сорттарының сауықтырылған өсімдіктерінің коллекциясын бақыланатын жағдайларда құру (2 in vitro коллекция, 2 баяу өсу жағдайындағы коллекция (салқындатылған сақтау, +4 ºС), 2 криогендік банк коллекциясы, 2 жылыжай жағдайындағы коллекция).
5 Құлпынайдың кемінде үш коммерциялық тұрғыдан құнды сорты және таңқурайдың кемінде үш сорты бойынша сауықтырылған отырғызу материалын алу.

Жоба бойынша 2025 жылғы аралық нәтижелер:
Алматы, Шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облыстарында жабайы және мәдени құлпынай мен таңқурай өсімдіктерінен өсімдік материалы жиналды. Барлығы 116 үлгі алынды, оның ішінде 56 жабайы және 11 сорттық құлпынай үлгісі, сондай-ақ 33 жабайы және 16 сорттық таңқурай үлгісі. Өсімдіктер халықаралық дескрипторлар бойынша (Fragaria және Rubus туыстары үшін әзірленген) фенотиптік сипаттама жүргізілді.
Сурет 1

Алматы, Солтүстік Қазақстан және Шығыс Қазақстан облыстарында жабайы құлпынай (Fragaria vesca L.) үлгілерін жинау орындары

Жеміс дақылдарының ең зиянды вирустарын анықтау үшін мультиплексті нақты уақыттағы TaqMan ПТР әдісі қолданылды. Сорттық құлпынай үлгілерінен құлпынай дақтығы вирусы (SMoV) анықталды. Таңқурай сорттарында үш вирус табылды: таңқурайдың бұталы аласа бойлылығы вирусы (RBDV), таңқурайдың сары торшалығы вирусы (RYNV) және таңқурай энамовирусы 1 (EnamoV). Алматы облысынан жиналған жабайы бүлдірген мен таңқурай үлгілерінде вирус инфекциялары анықталған жоқ.
Қазақстанның әртүрлі өңірлерінен жиналған Fragaria vesca L. және Rubus idaeus L. өсімдіктерінің генетикалық алуантүрлілігін зерттеу басталды. 40 жабайы және мәдени құлпынай үлгілерінен, сондай-ақ 16 жабайы және сорттық таңқурай үлгілерінен геномдық ДНҚ бөлініп алынды.
Эпифиттік контаминациядан тазартылған жидекті өсімдіктердің in vitro коллекциялары құрылды. Бұл коллекциялар алдағы уақытта сауықтыру және генофондты сақтау жұмыстарына пайдаланылатын болады.
Сурет 2

Алматы, Солтүстік Қазақстан және Шығыс Қазақстан облыстарында жабайы таңқурай (Rubus idaeus L.) үлгілерін жинау орындары

2025 жылғы  Жарияланымдар:
Тезистар
а) в трудах международных конференций дальнего зарубежья:
1 Kushnarenko S.V., Rymkhanova N.K., Manapkanova U.A., Romadanova N.V., Rakhimbaev I.R. Cryobiotechnologies forpreservation ofplant germplasm in Kazakhstan // Европейский биотехнологический конгресс, 8-13 сентября 2025, г. Тирана, Албания (басылымда).
2 Rymkhanova N.K., Manapkanova U.А., Kushnarenko S.V. Development ofinvitro technique for elimination ofRaspberrybushydwarfvirus // Европейский биотехнологический конгресс, 8-13 сентября 2025, г. Тирана, Албания (басылымда).
Сурет 3

Мурасиге–Скугтың МС қоректік ортасында (0,3 мг/л БАП, 0,05 мг/л ИМК, 30 г/л сахароза, рН 5,8) көбейтілген «Каскад Делайт» таңқурай сортының (А) және «Альбион» құлпынай сортының (Б) өсімдіктері

This site was made on Tilda — a website builder that helps to create a website without any code
Create a website
How to remove this block? About platform Submit a complaint