ЖТН BR28712539
« Негізгі ауыл шаруашылық дақылдарының шаруашылық құнды белгілері мен биологиялық ерекшеліктерін қалыптастырудың молекулалық және генетикалық заңдылықтары»
Бағдарлама жетекшісі
Жамбакин Кабыл Жапарович
ҚР ҰҒА академигі, профессор, биология ғылымдарының докторы, Бас директор
Бағдарлама қазіргі әлемдік талаптарға сәйкес келетін Қазақстанның селекциясы мен тұқым шаруашылығының ғылыми негіздерін дамыту жөніндегі стратегиялық міндетті шешуге бағытталған. Халық санының өсуі және климаттың өзгеруі өнімді және төзімді дақылдардың сорттарын дамытуды талап етеді. Жақсартылған сапалық сипаттамалары бар өнімдерге әлеуметтік сұраныс (тағамдық құндылығы, ауруға төзімділігі және т.б.) бағдарламаның өзектілігін көрсетеді. Дәнді дақылдардың, көкөніс дақылдарының және картоптың, жеміс-жидек дақылдарының отандық сорттарының абиотикалық және биотикалық стресс факторларына төмен төзімділігі олардың төмен өнімділігіне әкеледі. Осыған байланысты, Қазақстанда алғаш рет елдің азық-түлік қауіпсіздігін айқындайтын негізгі ауыл шаруашылығы дақылдарының тұрақтылығы мен өнімділігі тұрғысынан кешенді генетикалық зерттеулер жүргізілетін болады. Сондай-ақ, тұқым өсірушілер үшін паспорттау және мәліметтер базасын құру арқылы сорттарды жүйелеу жүзеге асырылады. Бұл алынған нәтижелердің бірегейлігі мен бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етеді. ДНҚ метилденуі мен транскриптомиканы талдауды қоса алғанда, сорттардың геномдық потенциалын зерттеуге жүйелі көзқарас өнімділікті арттыруға, дақылдардың қолайсыз факторларға төзімділігіне және агротехнологияларды оңтайландыруға ықпал етеді.
Мақсаты:
Негізгі дақылдардың экономикалық құнды белгілері мен биологиялық ерекшеліктерін қалыптастырудың молекулалық-генетикалық заңдылықтарын зерттеу.
Міндеттер/жобалар:
1. Биотикалық және абиотикалық стресстерге төзімділікті анықтайтын негізгі гендерге функционалды молекулалық маркерлерді қолдана отырып, бидай гермоплазмасын генотиптеу.
2. Отандық күріш селекциясында өнімділікті арттыру мен дән сапасын жақсартудың молекулалық-генетикалық негіздерін зерттеу.
3. Картоптың селекциясы мен тұқым шаруашылығының тиімділігін арттыру үшін тетраплоидты және диплоидты түрлердің молекулалық-генетикалық зерттеулерін жүргізу.
4. Қазақстанның негізгі көкөніс және бақша дақылдарының сорттары мен линияларының коллекциялары популяцияларының генетикалық алуантүрлілігі мен құрылымын зерттеу.
5. Жеміс дақылдарында стресс факторларына төзімділікті қалыптастыратын жаңа транскриптерді, ДНҚ метилденуінің вариацияларын және функционалдық генетикалық байланыстарды анықтау.
6. Жидек өсімдіктерінің генетикалық әртүрлілігін зерттеу және молекулалық әдістер мен криобиотехнологияны қолдану негізінде коммерциялық кұнды сорттарды сауықтыру тәсілін жасау.
Бағдарламаның қолданылуы:
Бағдарламаның нәтижелері дәнді, көкөніс, картоп, жеміс, бақша және жидек дақылдарын іріктеу және тұқым шаруашылығы саласында қолданылады. Алынған әзірлемелерді селекционерлер, тұқым өсірушілер, генетиктер, биотехнологтар, сондай-ақ ғылыми-зерттеу және білім беру ұйымдары пайдалана алады. Бағдарламаны іске асыру тұқым шаруашылығы саласында импортты алмастыруға, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыруға және өнім өндірудің өзіндік құнын төмендетуге ықпал ететін болады. Алынған ғылыми нәтижелер Биология, Биотехнология және аграрлық өндіріс саласында енгізу және коммерцияландыру әлеуетіне ие..
Негізгі дақылдардың экономикалық құнды белгілері мен биологиялық ерекшеліктерін қалыптастырудың молекулалық-генетикалық заңдылықтарын зерттеу.
Міндеттер/жобалар:
1. Биотикалық және абиотикалық стресстерге төзімділікті анықтайтын негізгі гендерге функционалды молекулалық маркерлерді қолдана отырып, бидай гермоплазмасын генотиптеу.
2. Отандық күріш селекциясында өнімділікті арттыру мен дән сапасын жақсартудың молекулалық-генетикалық негіздерін зерттеу.
3. Картоптың селекциясы мен тұқым шаруашылығының тиімділігін арттыру үшін тетраплоидты және диплоидты түрлердің молекулалық-генетикалық зерттеулерін жүргізу.
4. Қазақстанның негізгі көкөніс және бақша дақылдарының сорттары мен линияларының коллекциялары популяцияларының генетикалық алуантүрлілігі мен құрылымын зерттеу.
5. Жеміс дақылдарында стресс факторларына төзімділікті қалыптастыратын жаңа транскриптерді, ДНҚ метилденуінің вариацияларын және функционалдық генетикалық байланыстарды анықтау.
6. Жидек өсімдіктерінің генетикалық әртүрлілігін зерттеу және молекулалық әдістер мен криобиотехнологияны қолдану негізінде коммерциялық кұнды сорттарды сауықтыру тәсілін жасау.
Бағдарламаның қолданылуы:
Бағдарламаның нәтижелері дәнді, көкөніс, картоп, жеміс, бақша және жидек дақылдарын іріктеу және тұқым шаруашылығы саласында қолданылады. Алынған әзірлемелерді селекционерлер, тұқым өсірушілер, генетиктер, биотехнологтар, сондай-ақ ғылыми-зерттеу және білім беру ұйымдары пайдалана алады. Бағдарламаны іске асыру тұқым шаруашылығы саласында импортты алмастыруға, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыруға және өнім өндірудің өзіндік құнын төмендетуге ықпал ететін болады. Алынған ғылыми нәтижелер Биология, Биотехнология және аграрлық өндіріс саласында енгізу және коммерцияландыру әлеуетіне ие..
Жарияланымдар:
- Ғылыми жетекшінің жарияланымдары:1. Sapakhova Z.; Abilda, Z.; Toishimanov, M.; Daurov, D.; Daurova, A.; Raissova, N.; Sidorik, A.; Kanat, R.; Zhambakin, K.; Shamekova, M. Early Generation Selection of Potato Breeding Lines. Horticulturae – 2024, Vol. 10, P. 1121. https://doi.org/10.3390/horticulturae10101121
2. Kanat, R.; Shamekova, M.; Sapakhova, Z.; Toishimanov, M.; Daurov, D.; Raissova, N.; Abilda, Z.; Daurova, A.; Zhambakin, K. Gene Expression Analysis for Drought Tolerance in Early Stage of Potato Plant Development. Biology – 2024, Vol. 13, P. 857. https://doi.org/10.3390/biology13110857 ,
3. Sapakhova Z., Islam K.R, Toishimanov M., Zhapar K., Daurov D., Daurova A., Raissova N., Kanat R., Shamekova M., Zhambakin K. Mulching to improve sweet potato production. Journal of Agriculture and Food Research. 2024. 15. 101011. https://doi.org/10.1016/j.jafr.2024.101011.
4. Sapakhova Z., Raissova N., Daurov D., Zhapar K., Daurova A., Zhigailov A., Zhambakin K., Shamekova M. Sweet potato as a key crop for food security under the conditions of global climate change: A Review. Plants. 2023. 12. 2516. https://doi.org/10.3390/plants12132516.
5. Daurov D., Daurova A., Sapakhova Z., Kanat R., Akhmetzhanova D., Abilda Z., Toishimanov M., Raissova N., Otynshiyev M., Zhambakin K., Shamekova M. The Impact of the Growth Regulators and Cultivation Conditions of Temporary Immersion Systems (TISs) on the Morphological Characteristics of Potato Explants and Microtubers. Agronomy. 2024. 14(8), 1782. https://doi.org/10.3390/agronomy14081782.
6. Daurov D., Lim Y.H., Park S.U., Kim Y.H., Daurova A., Sapakhova Z., Zhapar K., Abilda Z., Toishimanov M., Shamekova M., Zhambakin K., Kim H.S., Kwak S.S. Selection and characterization of lead-tolerant sweetpotato cultivars for phytoremediation. Plant Biotechnology Reports. 2024. https://doi.org/10.1007/s11816-024-00900-w.
7. Toishimanov M., Abilda Z., Daurov D., Daurova A., Zhapar K., Sapakhova Z., Kanat R., Stamgaliyeva Z., Zhambakin K.*, Shamekova M. Phytoremediation properties of sweet potato for soils contaminated by heavy metals in South Kazakhstan. Applied Sciences. 2023. 13. 9589.
8. Daurov D., Zhambakin K., Shamekova M. Phytoremediation as a way to clean technogenically polluted areas of Kazakhstan. Brazilian journal of biology = Revista brasleira de biologia. 2023. 83. e271684. https://doi.org/10.1590/1519-6984.271684.
9. Gritsenko D., Daurova A., Pozharskiy A., Nizamdinova G., Khusnitdinova M., Sapakhova Z., Daurov D., Zhapar K., Shamekova M., Kalendar R., Zhambakin K. Investigation of mutation load and rate in androgenic mutant lines of rapeseed in early generations evaluated by high-density SNP genotyping. Heliyon. 2023. 9(3). e14065. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e14065.
10. Daurov D., Argynbayeva A., Daurova A., Zhapar K., Sapakhova Z., Zhambakin K., Shamekova M. Monitoring the spread of potato virus diseases in Kazakhstan. American Journal of Potato Research. 2023. 100(1). 63-70. https://doi.org/10.1007/s12230-022-09895-y. - Қолда бар патенттер және басқа да құқық белгілейтін құжаттар туралы ақпарат:1. Райсова Н.У., Жамбакин К.Ж., Сапахова З.Б., Курдюмов А.А., Дауров Д.Л., Даурова А.К., Тойшиманов М.Р., Шамекова М.Х. Программа для ЭВМ Цифровая платформа контроля качества семян «E-Tukym». Cвидетельство о внесении сведений в государственный реестр прав на объекты охраняемых авторским правом № 45900 от 16.05.2024 года.
2. Жамбакин К.Ж., Даурова А.К., Шамекова М.Х., Сапахова З.Б., Дауров Д.Л., Ошергина И.П., Тен Е.А., Крадецкая О.О. Патент РК на селекционное достижение №1178 от 22.11.2024 «Тенгри». - Зерттеу тобының негізгі персоналының жарияланымдары туралы мәліметтер:Міндет/Жоба 1
1. Malysheva, A., Kokhmetova, A., Urazaliev, R., Kumarbayeva, M., Keishilov, Z., Nurzhuma, M., Bolatbekova, A., & Kokhmetova, A. (2023). Phenotyping and identification of molecular markers associated with leaf rust resistance in the wheat germplasm from Kazakhstan, CIMMYT, and ICARDA. Plants, 12(2786). https://doi.org/10.3390/plants12152786. (WOS. IF 3.935. Квартиль - Q1. Scopus Процентиль - 83).
2. Kumarbayeva, M., A. Kokhmetova, N. Kovalenko, M. Atishova, Zh. Keishilov, and K. Aitymbetova. "Characterization of Pyrenophora tritici-repentis (Tan Spot of Wheat) Races in Kazakhstan." Phytopathologia Mediterranea 6 (2022): 243–257. https://doi.org/10.36253/phyto-13178 (WOS Квартиль -Q2, IF – 2.5. Scopus: Процентиль - 65).
3. Kokhmetova A., Rsaliyev S., Atishova M., Kumarbayeva M., Malysheva A.,Keishilov Z., Zhanuzak D., Bolatbekova A. Evaluation of wheat germplasm for resistance to leaf rust (puccinia triticina) and identification of the sources of Lr resistance genes using molecular markers. Plants. 2021. Vol. 10(7). 1484. https://doi.org/10.3390/plants10071484. (WOS. IF 3.935. Квартиль - Q1. Scopus: Процентиль - 83).
4. Kokhmetova A., Rsaliyev A., Malysheva A. et al. Identification of stripe rust resistance genes in common wheat cultivars and breeding lines from Kazakhstan. Plants. 2021. Vol. 10(11). 2283. https://doi.org/10.3390/plants10112283. (WOS. IF 3.935. Квартиль - Q1. Scopus: Процентиль - 83).
5. Kokhmetova A., Kumarbayeva M., Atishova M. Identification of high-yielding wheat genotypes resistant to Pyrenophora tritici-repentis (tan spot). Euphytica. 2021. Vol. 217. 97. https://doi.org/10.1007/s10681-021-02822-y. (WOS, IF 1.84, Квартиль – Q2, Процентиль - 77)
Міндет/Жоба 2
1. Baiseitova G., Kh.Berkimbay, D.Mynbayeva, A.Nussupova, A.K.Amirova, B.Usenbekov, Zh.Kulakhmetova, G.Yernazarova, D.Yussayeva, D.Kazkeyev, S.Mukhambetzhanov. Heritability and amylose content in hybrid lines of late-generation rice with colored pericarp. Brazilian Journal of Biology. 2023.vol. 83. e280919; рр. 1-7, (ISSN 1678-4375). https://doi.org/10.1590/1519-6984.280919
2. Amirova А., B.Usenbekov*, Kh. Berkimbay, D. Mynbayeva, S. Atabayeva, G. Baiseitova, A. Meldebekova, Zh. Zhunusbayeva, S. Kenzhebayeva and S. Mukhambetzhanov. Selection of rice breeding lines for resistance to biotic and abiotic stresses. Brazilian Journal of Biology. 2024. Vol. 84, e282495 https://doi.org/10.1590/1519-6984.282495 (IF-1.71, Scopus Процентиль – 59).
3. Usenbekov B., А. Amirova, Z.Zeinalov, A.Meldebekova, D.Mynbayeva, Kh. Berkimbay and T. Kurbangaliyeva. Creation of rice doubled haploids with low amylose content using in vitro anther culture. Brazilian Journal of Biology. 2024. Vol. 84. e284946 https:// https://doi.org/10.1590/1519-6984.284946
Міндет/Жоба 3
1. Sapakhova, Z.; Abilda, Z.; Toishimanov, M.; Daurov, D.; Daurova, A.; Raissova, N.; Sidorik, A.; Kanat, R.; Zhambakin, K.; Shamekova, M. Early Generation Selection of Potato Breeding Lines. Horticulturae.2024, Vol. 10, P. 1121. Квартиль - Q1, Процентиль – 74 https://doi.org/10.3390/horticulturae10101121
2. Kanat, R.; Shamekova, M.; Sapakhova, Z.; Toishimanov, M.; Daurov, D.; Raissova, N.; Abilda, Z.; Daurova, A.; Zhambakin, K. Gene Expression Analysis for Drought Tolerance in Early Stage of Potato Plant Development. Biology. 2024, Vol. 13, P. 857. Квартиль - Q1, Процентиль – 85 https://doi.org/10.3390/biology13110857
3. Sapakhova Z., Islam K.R, Toishimanov M., Zhapar K., Daurov D., Daurova A., Raissova N., Kanat R., Shamekova M., Zhambakin K. Mulching to improve sweet potato production. Journal of Agriculture and Food Research. 2024. 15. 101011.. Квартиль – Q1, Процентиль – 78 https://doi.org/10.1016/j.jafr.2024.101011
4. Mukhametov A., Shamekova M., Dautkanova D., Kazhymurat A., Ilyassova G. Seed potato production regulatory framework established in top potato producing countries: Comparison of the GOST (Russia) and UNECE S-1 certification systems. Journal of Agriculture and Food Research. 2023. 11. 100520. Индекс цитирования (FWCI)– 0.67, Квартиль – Q1, Процентиль – 78 https://doi.org/10.1016/j.jafr.2023.100520.
Міндет/Жоба 4
1. Genievskaya Y., Chudinov V., Abugalieva S., Turuspekov Y. Novel QTL Hotspots for Barley Flowering Time, Plant Architecture, and Grain Yield. Agronomy. 2024. V. 14. 1478. https://doi.org/10.3390/agronomy14071478 (IF = 4; Квартиль – Q1 Agronomy; SJR = 0.663; Процентиль – 84 agronomy and crop science).
2. Almerekova, S., Genievskaya, Y., Abugalieva, S., Sato, K., & Turuspekov, Y. Population structure and genetic diversity of two-rowed barley accessions from Kazakhstan based on snp genotyping data. Plants. 2021.Vol.10 (10). 2025., Квартиль – Q1, Процентиль – 71. https://doi.org/ 10.3390/plants10102025
3. Zatybekov A., Yermagambetova M., Genievskaya Y., Didorenko S., Abugalieva S. Genetic Diversity Analysis of Soybean Collection Using Simple Sequence Repeat Markers. Plants. 2023; 12(19):3445. Квартиль – Q1; Процентиль – 83 https://doi.org/10.3390/plants12193445.
4. Amalova A., Yermekbayev K., Griffiths S., Winfield M.O., Morgounov A., Abugalieva S., Turuspekov Y. Population structure of modern winter wheat accessions from Central Asia. Plants. 2023. Vol.; 12(12). 2233. Квартиль – Q1, Процентиль – 76 https://doi.org/10.3390/plants12122233.
5. Chao Fang, Zhihui Sun, Shichen Li, Tong Su, Lingshuang Wang, Lidong Dong, Haiyang Li, Lanxin Li, Lingping Kong, Zhiquan Yang, Xiaoya Lin, Alibek Zatybekov, Baohui Liu, Fanjiang Kong & Sijia Lu. Subfunctionalisation and self-repression of duplicated E1 homologues finetunes soybean flowering and adaptation. Nat Commun. 2024. 15, 6184. Квартиль – Q1, Процентиль – 97 https://doi.org/10.1038/s41467-024-50623-3
Міндет/Жоба 5
1. Pozharskiy, A., Kostyukova, V., Nizamdinova, G., Kalendar, R., & Gritsenko, D. (2022). MLO proteins from tomato (Solanum lycopersicum L.) and related species in the broad phylogenetic context. Plants, 11(12), 1588. Квартиль - Q1, Процентиль – 86 https://doi.org/10.3390/plants11121588
2. Zhigailov, A. V., Stanbekova, G. E., Nizkorodova, A. S., Galiakparov, N. N., Gritsenko, D. A., Polimbetova, N. S., Iskakov, B. K. (2022). Phosphorylation of the alpha-subunit of plant eukaryotic initiation factor 2 prevents its association with polysomes but does not considerably suppress protein synthesis. Plant Science, 111190.. Процентиль – 92, Квартиль- Q1. https://doi.org/10.1016/j.plantsci.2022.111190
3. Kolchenko, M., Nurtaza, A., Pozharskiy, A., Dyussembekova, D., Kapytina, A., Nizamdinova, G., ... & Gritsenko, D. (2023). Wild Malus Niedzwetzkyana Dieck Ex Koehne as a Genetic Resource for Fire Blight Resistance. Horticulturae, 9(10), 1066. Процентиль – 74, Квартиль- Q1. https://doi.org/10.3390/horticulturae9101066.
4. Taskuzhina, A., Pozharskiy, A., Jumanova, Z., Soltanbekov, S., Issina, Z., Kerimbek, N., Gritsenko, D. (2024). Identifying Fire Blight-Resistant Malus sieversii Rootstocks Grafted with Cultivar ‘Aport’Using Monitoring Data. Horticulturae, 10(10), 1052.4. Процентиль – 74, Квартиль- Q1. https://doi.org/10.3390/horticulturae10101052
5. Tegtmeier, R., Švara, A., Gritsenko, D., & Khan, A. (2024). Malus sieversii: a historical, genetic, and conservational perspective of the primary progenitor species of domesticated apples. Horticulture Research, uhae244.. Процентиль – 98, Квартиль- Q1. https://doi.org/10.3390/horticulturae10101052
Міндет/Жоба 6
1. Kushnarenko S., Aralbayeva M., Rymkhanova N., Reed B.M. Initiation pretreatment with Plant Preservative MixtureTM increases the percentage of aseptic walnut shoots // In Vitro Cellular & Developmental Biology. Plant. 2022. Квартиль – Q2, Процентиль – 74 https://doi.org/10.1007/s11627-022-10279-4
2. Romadanova N.V., Tolegen A.B., Kushnarenko S.V., Zholdybayeva E.V., Bettoni J.C. Effect of Plant Preservative MixtureTM on endophytic bacteria eradication from in vitro-grown apple shoots. Plants. 2022. 11. 2624-2635. Квартиль – Q1; Процентиль - 71 https://doi.org/10.3390/plants11192624
3. Kushnarenko S.V., Rymkhanova N.K., Aralbayeva M.M., Romadanova N.V. In vitro cold acclimation is required for successful cryopreservation of Juglans regia L. shoot tips. CryoLetters. 2023. 44 (4). 240-248. Квартиль – Q3; Процентиль - 40 https://doi.org/10.54680/fr23410110612
4. Romadanova N.V., Aralbaeva M.M., Zemtsova A.S., Aleksandrova A.M., Kazybaeva S.Zh., Mikhailenko N.V., Kushnarenko S.V., Bettoni J.C. In vitro collection for the safe storage of grapevine hybrids and identification of the presence Plasmopara viticola resistance genes. Plants. 2024. 13. 1089-10106. Квартиль – Q1; Процентиль - 85 https://doi.org/10.3390/plants13081089
5. Nurzhanova A.A., Mamirova A., Mursaliyeva V., Nurmagambetova A.S., Zhumasheva Z., Turdiyev T., Kushnarenko S., Ismailova E. In vitro approbation of microbial preparations to shield fruit crops from fire blight: physio-biochemical parameters. Plants. 2024. 13. 1431. Квартиль – Q1; Scopus Процентиль - 85. https://doi.org/10.3390/plants1311143 - Қолда бар патенттер және басқа да құқық белгілейтін құжаттар туралы ақпарат:1. Маденова А.К., Кохметова А.М., Атишова М.Н., Ғалымбек Қ., Кеишилов Ж.С., Кумарбаева М.Т. Способ создания линий пшеницы, устойчивых к твердой головне. Патент на полезную модель № 5188 от 24.07.2020 года.
2. Кохметова А. М., Кумарбаева М.Т., Нұржұма М.Н., Кеишилов Ж.С. Болатбекова А.А. Способ создания линий озимой пшеницы, устойчивых к бурой ржавчине. Патент на полезную модель №9828 от 22.11.2024 года.
3. Усенбеков Б.Н., Амирова А.К., Жанбырбаев Е.А., Беркимбай Х.А., Сартбаева И.А., Казкеев Д.Т. «Способ гаплоидной биотехнологии для получения зеленых растений-регенерантов в культуре пыльников риса с окрашенным перикарпом». Патент № 5962 на полезную модель 02.04.2021 г.
4. Райсова Н.У., Жамбакин К.Ж., Сапахова З.Б., Курдюмов А.А., Дауров Д.Л., Даурова А.К., Тойшиманов М.Р., Шамекова М.Х. Программа для ЭВМ Цифровая платформа контроля качества семян «E-Tukym». Cвидетельство о внесении сведений в государственный реестр прав на объекты охраняемых авторским правом № 45900 от 16.05.2024 года.
5. Жамбакин К.Ж., Даурова А.К., Шамекова М.Х., Сапахова З.Б., Дауров Д.Л., Ошергина И.П., Тен Е.А., Крадецкая О.О. Патент РК на селекционное достижение №1178 от 22.11.2024 «Тенгри».
6. Гриценко Д.А., Шамекова М.Х. Программа для ЭВМ Igen (для биоинформационной обработки геномных исследований). Cвидетельство о внесении сведений в государственный реестр прав на объекты охраняемых авторским правом № 16693 от 15.04.2021 года.
7. Гениевская Ю.А., Альмерекова Ш.С., Абугалиева С.И., Туруспеков Е.К. Способ идентификации высококачественных линий ячменя (Hordeum vulgare L.) с использованием молекулярных маркеров по технологии KASP. Патент на полезную модель РК №6643 от 05.11.2021
8. Гениевская Ю.А., Туруспеков Е.К., Абугалиева С.И. Способ идентификации высокопродуктивных линий ячменя (Hordeum vulgare L.) c использованием технологии KASP-генотипирования. Патент на полезную модель РК №9288 от 16.04.24
9. Гриценко Д.А., Гриценко И.С., Адильбаева К.С. «Портативное устройство для ускоренной детекции фитопатогенов методом изотермической амплификации». Патент на полезную модель № 9641 (2024).
10. Омашева М., Галиакпаров Н., Пожарский А.С. «Набор синтетических олигонуклеотидов для диагностики бактериального ожога на плодовых культурах методом LAMP». Патент на изобретение № 33633 (2019 г).
11. Гриценко Д.А., Хуснитдинова М.А., Таскужина А.К., Низамдинова Г.К. «Способ определения динамики вегетационного индекса дикой яблони с помощью интерактивной карты». Патент на полезную модель № 9543 (2024 г).
12. Турдиев Т.Т., Ковальчук И.Ю., Мухитдинова З.Р., Фролов С.Н., Рымханова Н.Қ., Белғожаев Е.М., Бессчетнов А.П. Способ получения посадочного материала малины in vitro. Свидетельство о внесении сведений в государственный реестр прав на объекты охраняемых авторским правом № 6332 от 20.08.2021 года.
13. Кушнаренко С.В., Рымханова Н.Қ., Манапқанова Ұ.А., Турдиев Т.Т. Способ элиминации вируса кустистой карликовости малины у растений малины, культивируемых в условиях invitro. Подана заявка и получен Патент Республики Казахстан на полезную модель № 9594. Регистрационный № 2024/0874.2. Дата поступления 09.07.2024.
Жоба 1
Жоба туралы қысқаша ақпарат
(2025–2027 жж.)
Жоба атауы: ПЦФ BR 28712539 «Бидай гермоплазмасын биотикалық және абиотикалық стресс факторларына төзімділікті анықтайтын негізгі гендерге арналған функционалдық молекулалық маркерлерді қолдану арқылы генотиптеу».
Жобаның ғылыми жетекшісі туралы қысқаша мәлімет
Профессор А.М. Кохметова өсімдіктерді қорғау және карантин саласында ұлттық және халықаралық деңгейде танылған маман болып табылады, бұл оның 25 жылдан астам ғылыми тәжірибесімен, бидайдың экономикалық маңызы бар және карантиндік ауруларын ұзақ жылдар бойы зерттеуімен, ҚР ҒЖБМ және ҚР АШМ-ның 20-дан астам ғылыми-техникалық жобаларына, сондай-ақ CIMMYT, ICARDA, ЕАЭО және басқа да халықаралық бағдарламаларға жетекшілік етуімен дәлелденеді.
(2025–2027 жж.)
Жоба атауы: ПЦФ BR 28712539 «Бидай гермоплазмасын биотикалық және абиотикалық стресс факторларына төзімділікті анықтайтын негізгі гендерге арналған функционалдық молекулалық маркерлерді қолдану арқылы генотиптеу».
Жобаның ғылыми жетекшісі туралы қысқаша мәлімет
Профессор А.М. Кохметова өсімдіктерді қорғау және карантин саласында ұлттық және халықаралық деңгейде танылған маман болып табылады, бұл оның 25 жылдан астам ғылыми тәжірибесімен, бидайдың экономикалық маңызы бар және карантиндік ауруларын ұзақ жылдар бойы зерттеуімен, ҚР ҒЖБМ және ҚР АШМ-ның 20-дан астам ғылыми-техникалық жобаларына, сондай-ақ CIMMYT, ICARDA, ЕАЭО және басқа да халықаралық бағдарламаларға жетекшілік етуімен дәлелденеді.
Оның зерттеулері фитопатология, молекулалық генетика және селекция салаларындағы заманауи бағыттардың кең ауқымын қамтиды. Кохметова А.М.-ның ғылыми нәтижелері 400-ден астам жарияланымды қамтиды, олардың ішінде Web of Science (JCR) базасының 1–2 квартильді халықаралық рецензияланатын журналдарында жарияланған 35-тен астам мақала бар (CiteScore Percentile 50-ден жоғары). Хирш индексі – 14, бұл оның фитопатология мен селекция ғылымының дамуына қосқан елеулі үлесін көрсетеді. Оның жетекшілігімен 1 ғылым кандидаты және 5 PhD докторы сәтті дайындалған.
Зерттеу тобы мүшелері туралы қысқаша ақпарат
Кохметова Алма Мырзабековна – биология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының генетика және селекция зертханасының меңгерушісі; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)394-75-52, факс: 394-75-62, e-mail: gen_kalma@mail.ru
Кумарбаева Мадина Талгаровна – PhD (мамандығы), генетика және селекция зертханасының жетекші ғылыми қызметкері, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)3947552, e-mail: madina_kumar90@mail.ru
Харипжанова Айдана Ісенбайқызы – PhD (мамандығы), генетика және селекция зертханасының ғылыми қызметкері, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)394-75-52, факс: 394-75-62, e-mail: aidana.kharipzhanova@kaznaru.edu.kz
Кохметова Алма Мырзабековна – биология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының генетика және селекция зертханасының меңгерушісі; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)394-75-52, факс: 394-75-62, e-mail: gen_kalma@mail.ru
Кумарбаева Мадина Талгаровна – PhD (мамандығы), генетика және селекция зертханасының жетекші ғылыми қызметкері, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)3947552, e-mail: madina_kumar90@mail.ru
Харипжанова Айдана Ісенбайқызы – PhD (мамандығы), генетика және селекция зертханасының ғылыми қызметкері, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)394-75-52, факс: 394-75-62, e-mail: aidana.kharipzhanova@kaznaru.edu.kz
Нуржума Мақпал Нуржумакызы – педагогика ғылымдарының магистрі, PhD докторанты, генетика және селекция зертханасының аға ғылыми қызметкері, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)394-75-52, факс: 394-75-62, e-mail: maki_87@mail.ru
Кеишилов Женис Советканович – ауыл шаруашылығы ғылымдарының магистрі, генетика және селекция зертханасының ғылыми қызметкері, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)394-75-52, факс: 394-75-62, e-mail: Jeka-Sayko@mail.ru
Болатбекова Ардақ Айдыновна – экология ғылымдарының магистрі, PhD докторанты, генетика және селекция зертханасының кіші ғылыми қызметкері, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)3947552, e-mail: ardashka1984@mail.ru
Бахытұлы Қанат – жаратылыстану ғылымдарының магистрі (мамандығы), генетика және селекция зертханасының кіші ғылыми қызметкері, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)394-75-52, факс: 394-75-62, e-mail: kanat1499@gmail.com
Кохметова Асия Мырзабековна – бакалавр, генетика және селекция зертханасының лаборанты, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)394-75-52, факс: 394-75-62, e-mail: asia.k68@mail.ru
Кеишилов Женис Советканович – ауыл шаруашылығы ғылымдарының магистрі, генетика және селекция зертханасының ғылыми қызметкері, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)394-75-52, факс: 394-75-62, e-mail: Jeka-Sayko@mail.ru
Болатбекова Ардақ Айдыновна – экология ғылымдарының магистрі, PhD докторанты, генетика және селекция зертханасының кіші ғылыми қызметкері, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)3947552, e-mail: ardashka1984@mail.ru
Бахытұлы Қанат – жаратылыстану ғылымдарының магистрі (мамандығы), генетика және селекция зертханасының кіші ғылыми қызметкері, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)394-75-52, факс: 394-75-62, e-mail: kanat1499@gmail.com
Кохметова Асия Мырзабековна – бакалавр, генетика және селекция зертханасының лаборанты, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)394-75-52, факс: 394-75-62, e-mail: asia.k68@mail.ru
Мухаметжанов Канат Серикханович – агроном-ұйымдастырушы, генетика және селекция зертханасының лаборанты, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты; Қазақстан Республикасы, 050040, Алматы қ., Тимирязев көшесі 45, тел.: +7(727)394-75-52, факс: 394-75-62, e-mail: kanat.mukhametzhanov@mail.ru
Жобаның мақсаты мен міндеттері
Жобаның мақсаты:
Бидай гермоплазмасын биотикалық және абиотикалық стресс факторларына төзімділікті анықтайтын негізгі гендерге арналған функционалдық молекулалық маркерлерді қолдану арқылы генотиптеу.
Міндеттері:
Жобаның мақсаты:
Бидай гермоплазмасын биотикалық және абиотикалық стресс факторларына төзімділікті анықтайтын негізгі гендерге арналған функционалдық молекулалық маркерлерді қолдану арқылы генотиптеу.
Міндеттері:
- Қазақстанның контрастты экологиялық аймақтарында (Алматы, Қостанай), температура және ылғалдылық режимдері бойынша ерекшеленетін жағдайларда КАСИБ халықаралық питомнигінің бидай сорттары мен желілерінің (кемінде 80 үлгі) коллекциясын фенотиптеу және генетикалық-селекциялық зерттеу; дала жағдайындағы құрғақшылыққа төзімділікті бағалау және құрғақшылыққа төзімділік индексін анықтау.
- Бидай үлгілерін биотикалық стресс факторларына төзімділікті анықтайтын негізгі гендер бойынша (кемінде 20) функционалдық молекулалық маркерлерді пайдаланып генотиптеу: Vrn (vernalisation response) – яровизация қажеттілігін анықтайтын; Ppd (photoperiod response) – өсімдіктің күн ұзақтығына реакциясын анықтайтын; Lr гендері (Leaf rust) – Puccinia triticina тудыратын қоңыр татқа төзімділікпен байланысты.
- Бидай үлгілерін абиотикалық стресс факторларына төзімділікті анықтайтын негізгі ген бойынша функционалдық молекулалық маркерлерді пайдаланып генотиптеу: Dreb-B1 (dehydration responsive element binding) – жасушалардың гидратациясына жауап беретін және құрғақшылыққа төзімділікпен байланысты. Фенотиптеу және генотиптеу деректеріне кешенді талдау жүргізу арқылы климатқа төзімді бидай генотиптерін анықтау; жоғары өнімділікке және қоршаған ортаның қолайсыз факторларына төзімді генотиптерді іріктеу.
2025–2026 жж. жоба бойынша аралық нәтижелер
Қазақстанның контрастты экологиялық аймақтарында (Алматы, Қостанай) жүргізілген зерттеулер нәтижесінде КАСИБ халықаралық питомнигінің бидай сорттары мен желілерінің коллекциясы фенотиптеліп, генетикалық-селекциялық тұрғыдан зерттелді; дала жағдайындағы құрғақшылыққа төзімділік бағаланып, құрғақшылыққа төзімділік индексі анықталды.
Алматы облысы жағдайында 124 жаздық бидай үлгісіне фенологиялық бақылаулар жүргізіліп, бағалау жасалды. Өнімділік элементтерінің құрылымдық талдауы нәтижесінде өнімділік белгілерінің кешені бойынша ең жоғары көрсеткіштерге ие 22 үлгі және орташа өнімділік көрсеткіштері бар 51 үлгі іріктелді. Фитопатологиялық бағалау және өнімділік талдауы нәтижесінде қоңыр татқа иммунды реакциясы бар (IT-0) және жоғары өнімді 64 бидай үлгісі анықталды.
NDVI көрсеткіші бойынша 0,50–0,83 аралығында жоғары мәндерге ие 72 үлгі анықталды. Алматы облысында жоғары биомасса индексі мен дала жағдайындағы құрғақшылыққа төзімділікті үйлестіретін 27 бидай үлгісі іріктелді. Морфологиялық белгілерді бағалау соңғы буынаралықтың ұзындығы мен масақтың шығу деңгейі бойынша жоғары әртүрлілікті көрсетті және айқын бейімделу үрдістерін анықтауға мүмкіндік берді.
Алматы облысының құрғақ жағдайлары үшін ең құнды 8 үлгі анықталды (Лютесценс 48-204-03, Лютесценс 393/05, Лютесценс 932, Степная 259, Линия 4-10-16, Лютесценс KS 140/08-3, Лютесценс 1300, Гордеиформе 829). Бұл үлгілер соңғы буынаралықтың орташа ұзындығымен және масақтың жоғары шығуымен сипатталады, бұл күшті стресс кезеңдерінде жылу алмасуды тиімді қамтамасыз етеді және бидайдың репродуктивті мүшелерін сақтауға мүмкіндік береді.
Ұқсас кешенді зерттеулер Қостанай облысында да жүргізілді. Қоңыр татқа төзімділік, құрғақшылыққа төзімділік және жоғары өнімділік қасиеттерін біріктіретін 59 үлгі іріктелді. NDVI көрсеткіші бойынша жоғары мәндерге ие 37 үлгі (0,55–0,67) анықталды. Биомасса жинақталуы мен дән өнімділігі арасындағы корреляциялар бағаланды. Өнімділік белгілерінің кешені бойынша 27 үлгі іріктелді.
Қостанай облысында соңғы буынаралық ұзындығы мен масақ шығуының кең өзгергіштігі байқалды. Орташа буынаралық ұзындығы мен жоғары масақ шығуымен сипатталатын 14 үлгі ең жоғары бейімделгіштік көрсетті (Лютесценс 932, Лютесценс 48-204-03, Лютесценс 2102, Памяти Азиева, Саратовская 29, Лютесценс 8-108-1, Лютесценс 1300, Новосибирская 41, Лютесценс 90-12, Каргала 223, Линия 9-25-016, 107/00i, F6[(119x96)x113]).
Алматы және Қостанай облыстары жағдайында КАСИБ жаздық бидай сорттары мен желілерін бағалау нәтижесінде сәйкесінше 22 және 23 үлгі жоғары биомасса индексімен, құрғақшылыққа төзімділікпен (DSI ≤ 0,50) және жоғары өнімділікпен ерекшеленді.
Ғылыми және практикалық маңызы
Жұмыс жоғары ғылыми деңгейімен ерекшеленеді: Қазақстанның контрастты экологиялық аймақтарында үлкен көлемдегі материалға кешенді фитопатологиялық және генетикалық-селекциялық зерттеулер жүргізілді.
Қазақстанның контрастты экологиялық аймақтарында (Алматы, Қостанай) жүргізілген зерттеулер нәтижесінде КАСИБ халықаралық питомнигінің бидай сорттары мен желілерінің коллекциясы фенотиптеліп, генетикалық-селекциялық тұрғыдан зерттелді; дала жағдайындағы құрғақшылыққа төзімділік бағаланып, құрғақшылыққа төзімділік индексі анықталды.
Алматы облысы жағдайында 124 жаздық бидай үлгісіне фенологиялық бақылаулар жүргізіліп, бағалау жасалды. Өнімділік элементтерінің құрылымдық талдауы нәтижесінде өнімділік белгілерінің кешені бойынша ең жоғары көрсеткіштерге ие 22 үлгі және орташа өнімділік көрсеткіштері бар 51 үлгі іріктелді. Фитопатологиялық бағалау және өнімділік талдауы нәтижесінде қоңыр татқа иммунды реакциясы бар (IT-0) және жоғары өнімді 64 бидай үлгісі анықталды.
NDVI көрсеткіші бойынша 0,50–0,83 аралығында жоғары мәндерге ие 72 үлгі анықталды. Алматы облысында жоғары биомасса индексі мен дала жағдайындағы құрғақшылыққа төзімділікті үйлестіретін 27 бидай үлгісі іріктелді. Морфологиялық белгілерді бағалау соңғы буынаралықтың ұзындығы мен масақтың шығу деңгейі бойынша жоғары әртүрлілікті көрсетті және айқын бейімделу үрдістерін анықтауға мүмкіндік берді.
Алматы облысының құрғақ жағдайлары үшін ең құнды 8 үлгі анықталды (Лютесценс 48-204-03, Лютесценс 393/05, Лютесценс 932, Степная 259, Линия 4-10-16, Лютесценс KS 140/08-3, Лютесценс 1300, Гордеиформе 829). Бұл үлгілер соңғы буынаралықтың орташа ұзындығымен және масақтың жоғары шығуымен сипатталады, бұл күшті стресс кезеңдерінде жылу алмасуды тиімді қамтамасыз етеді және бидайдың репродуктивті мүшелерін сақтауға мүмкіндік береді.
Ұқсас кешенді зерттеулер Қостанай облысында да жүргізілді. Қоңыр татқа төзімділік, құрғақшылыққа төзімділік және жоғары өнімділік қасиеттерін біріктіретін 59 үлгі іріктелді. NDVI көрсеткіші бойынша жоғары мәндерге ие 37 үлгі (0,55–0,67) анықталды. Биомасса жинақталуы мен дән өнімділігі арасындағы корреляциялар бағаланды. Өнімділік белгілерінің кешені бойынша 27 үлгі іріктелді.
Қостанай облысында соңғы буынаралық ұзындығы мен масақ шығуының кең өзгергіштігі байқалды. Орташа буынаралық ұзындығы мен жоғары масақ шығуымен сипатталатын 14 үлгі ең жоғары бейімделгіштік көрсетті (Лютесценс 932, Лютесценс 48-204-03, Лютесценс 2102, Памяти Азиева, Саратовская 29, Лютесценс 8-108-1, Лютесценс 1300, Новосибирская 41, Лютесценс 90-12, Каргала 223, Линия 9-25-016, 107/00i, F6[(119x96)x113]).
Алматы және Қостанай облыстары жағдайында КАСИБ жаздық бидай сорттары мен желілерін бағалау нәтижесінде сәйкесінше 22 және 23 үлгі жоғары биомасса индексімен, құрғақшылыққа төзімділікпен (DSI ≤ 0,50) және жоғары өнімділікпен ерекшеленді.
Жоғары өнімді және перспективалы желілер анықталды (Гордеиформе 2264, Аннушка, Каргала 223, Линия 19003, Безенчукская 139, Леукурум 1469-21), олар жоғары құрғақшылыққа төзімділік пен DSI индексімен сипатталады.
Ғылыми және практикалық маңызы
Жұмыс жоғары ғылыми деңгейімен ерекшеленеді: Қазақстанның контрастты экологиялық аймақтарында үлкен көлемдегі материалға кешенді фитопатологиялық және генетикалық-селекциялық зерттеулер жүргізілді.
Практикалық маңызы – жоғары биомасса индексіне, құрғақшылыққа төзімділікке және жоғары өнімділікке ие 20-дан астам бидай үлгілері іріктеліп, олар селекция процесіне жаңа сорттардың кандидаттары ретінде енгізіледі.
Фенотиптеу және генетикалық-селекциялық зерттеу
КАСИБ-тің кемінде 80 бидай сорты мен желісі Алматы және Қостанай облыстары жағдайында фенотиптелді.
Құрғақшылыққа төзімділік бағаланып, DSI индексі есептелді.
Генотиптеу (функционалдық маркерлер)
Кемінде 20 бидай үлгісі Vrn, Ppd, Lr гендері бойынша маркерлер арқылы генотиптелді.
Бұл маркерлер биотикалық және абиотикалық стресс факторларына төзімді және жоғары өнімді генотиптерді іріктеу үшін қолданылды.
Нәтижелер
Алматы облысында:
Қостанайда 18–23 °C жағдайында NDVI 0,41–0,62.
Құрғақшылыққа төзімді генотиптер анықталды (Тюменская юбилейная, Каргала 223 және т.б.).
КАСИБ-тің кемінде 80 бидай сорты мен желісі Алматы және Қостанай облыстары жағдайында фенотиптелді.
Құрғақшылыққа төзімділік бағаланып, DSI индексі есептелді.
Генотиптеу (функционалдық маркерлер)
Кемінде 20 бидай үлгісі Vrn, Ppd, Lr гендері бойынша маркерлер арқылы генотиптелді.
Бұл маркерлер биотикалық және абиотикалық стресс факторларына төзімді және жоғары өнімді генотиптерді іріктеу үшін қолданылды.
Нәтижелер
Алматы облысында:
- 124 үлгінің 22-сі жоғары өнімді, 51-і орташа өнімді;
- 64 үлгі қоңыр татқа иммунды;
- 72 үлгіде NDVI жоғары (0,50–0,83);
- 27 генотип жоғары NDVI мен құрғақшылыққа төзімділікті біріктіреді.
- 59 үлгі жоғары өнімділік пен төзімділік қасиеттерін біріктіреді;
- 37 үлгіде NDVI жоғары (0,55–0,67);
- 27 үлгі өнімділік белгілері бойынша ерекшеленеді.
Қостанайда 18–23 °C жағдайында NDVI 0,41–0,62.
Құрғақшылыққа төзімді генотиптер анықталды (Тюменская юбилейная, Каргала 223 және т.б.).
Жарияланымдар (2025–2026 жж.)
- Kokhmetova A., Nurzhuma M., Bolatbekova A., Kumarbayeva M., Keishilov Zh., Mukhametzhanov K., Kokhmetova As., Bakhytuly K. Genotyping and Molecular Analysis of Wheat Germplasm for Resistance to Drought and Leaf Rust // The European Biotechnology Congress 2025, 8-13 September, 2025.Tirana, Albania. Р. 54.
- Keishilov Zh., Kokhmetova A., Kumarbayeva M., Nurzhuma M., Kharipzhanova A., Bolatbekova A., Bakhytuly K. Evaluation of resistance of spring bread wheat samples to leaf rust and drought with structural characteristics of productivity // International V Plant Breeding Congress 2025, 1-5 Desember, 2025. Turkey, Antalya.
- Kokhmetova A, Rathan ND, Sehgal D, Ali S, Zeleneva Y, Kumarbayeva M, Bolatbekova A, Krishnappa G, Keishilov Z, Kokhmetova A, Mukhametzhanov K and Bakhytuly K (2025) Genetic dissection of Septoria tritici blotch and Septoria nodorum blotch resistance in wheat using GWAS. Front. Plant Sci. 16:1524912. doi: 10.3389/fpls.2025.1524912. WOS; Q1, IF 4.8, процентиль Scopus 92.
- Nadira Sultanova, Yerlan Dutbayev, Gulzada Abisheva, Alma Kokhmetova, Ardak Bolatbekova, Kenzhali Khidirov, Aydarkhan Yesserkenov, Aidana Kharipzhanova, Vladimir Tsygankov, Kanat Bakhytuly, Zhenis Keishilov, Makpal Nurzhuma and Madina Kumarbayeva. Integrated Management and Fungicide Efficacy of Foliar Diseases in Spring Wheat in Kazakhstan (2026). OnLine Journal of Biological Sciences, 2026. Scopus percentile 54. – Принята в печать.
- Ж.С. Кеишилов, А.М. Кохметова, Е.Б. Дутбаев, М.Т. Кумарбаева, Ф. Ш. Балоч. Алматы облысы жағдайында жаздық бидай үлгілерінің абиотикалық (құрғақшылық) және биотикалық (қоңыр тат – puccinia recondita) стресстерге төзімділігін бағалау және құрылымдық талдау жұмыстары Research, result «Ізденістер, нәтижелер-Исследования, результаты», –Алматы, Vol. 28. Іs. 1. Number 109 (2026). Рр. 83–92. https://doi.org/10.37884/1-2026/09 КОКНВО.
Жоба 2
Жоба туралы қысқаша ақпарат
(2025–2027 жж.)
Жоба атауы:
«Отандық селекциядағы күріштің өнімділігін арттыру және дән сапасын жақсартудың молекулалық-генетикалық негіздерін зерттеу»
Жобаның ғылыми жетекшісі туралы қысқаша мәлімет
Үсенбеков Бақдаулет Наубаевич – жоғары білімді, биология ғылымдарының кандидаты (к.б.н.), қауымдастырылған профессор.
Зерттеу тобы мүшелері туралы қысқаша ақпарат
Амирова Айгүл Кузембаевна – жетекші ғылыми қызметкер (внс.), биология ғылымдарының кандидаты.
Сартбаева Иннабат Абибуллақызы – жетекші ғылыми қызметкер (внс.), PhD.
Мынбаева Дана Омаровна – ғылыми қызметкер (нс.), магистр.
Нурлыбай Балнұр Азилханқызы – лаборант.
Үсенбеков Нұрлан Нурдаулетұлы – лаборант.
Жобаның мақсаты мен міндеттері
Жобаның мақсаты:
Отандық селекциядағы күріштің өнімділігін арттыру және дән сапасын жақсартудың молекулалық-генетикалық негіздерін зерттеу.
Жобаның міндеттері:
- Өнімділікпен байланысты молекулалық маркерлер бойынша күріш генотиптеріне молекулалық-генетикалық скрининг жүргізу.
- «Амилоза мөлшері жоғары» және «амилоза мөлшері төмен» белгілері бойынша донор-генотиптерді анықтау үшін молекулалық-генетикалық скрининг жүргізу.
- Амилоза мөлшері төмен және жоғары гендерді жоғары өнімді күріш сорттарына интрогрессиялау мақсатында будандастыру жүргізу, әртүрлі амилоза құрамына және жоғары өнімділікке ие перспективалы формалар мен желілерді шығару.
2025–2026 жж. аралық нәтижелер
Өнімділікпен байланысты молекулалық маркерлер бойынша күріш генотиптеріне молекулалық-генетикалық скрининг жүргізілді.
«Амилоза мөлшері жоғары» және «амилоза мөлшері төмен» белгілері бойынша донор-генотиптер анықталды.
Амилоза мөлшері төмен және жоғары гендерді жоғары өнімді күріш сорттарына енгізу (интрогрессия) мақсатында будандастыру жұмыстары жүргізілді, нәтижесінде әртүрлі амилоза құрамына және жоғары өнімділікке ие перспективалы формалар мен желілер алынды.
32 күріш генотипіне молекулалық скрининг жүргізілді, соның нәтижесінде 1000 дән массасы бойынша айырмашылығы бар және жоғары өнімді әрі орташа өнімді топтарға жататын үлгілер іріктелді.
Қосымша түрде амилоза мөлшері жоғары және төмен белгілері бойынша будандастыруға перспективалы генотиптер анықталды.
Публикации за 2025 г.:
Usenbekov, B., Mukhambetzhanov, S., Kurbangaliyeva, T., Amirova, A., Sartbayeva, I., Kirshibaev, E., … Yerezhepov, A. (2026). Anther culture in rice: from an experimental model to breeding practice . Fundamental and Experimental Biology, 12131(1), 72–83. https://doi.org/10.31489/2026feb1/72-83
Пайдалы модельге патент №11924, 07.11.2025
Нан-тоқаш өнімдерін және тез дайындалатын ботқаларды өндіру үшін Asparagus officinalis қосылған глютинозды күріштен жасалған байытылған қоспа
Өнімділікпен байланысты молекулалық маркерлер бойынша күріш генотиптеріне молекулалық-генетикалық скрининг жүргізілді.
«Амилоза мөлшері жоғары» және «амилоза мөлшері төмен» белгілері бойынша донор-генотиптер анықталды.
Амилоза мөлшері төмен және жоғары гендерді жоғары өнімді күріш сорттарына енгізу (интрогрессия) мақсатында будандастыру жұмыстары жүргізілді, нәтижесінде әртүрлі амилоза құрамына және жоғары өнімділікке ие перспективалы формалар мен желілер алынды.
32 күріш генотипіне молекулалық скрининг жүргізілді, соның нәтижесінде 1000 дән массасы бойынша айырмашылығы бар және жоғары өнімді әрі орташа өнімді топтарға жататын үлгілер іріктелді.
Қосымша түрде амилоза мөлшері жоғары және төмен белгілері бойынша будандастыруға перспективалы генотиптер анықталды.
Публикации за 2025 г.:
Usenbekov, B., Mukhambetzhanov, S., Kurbangaliyeva, T., Amirova, A., Sartbayeva, I., Kirshibaev, E., … Yerezhepov, A. (2026). Anther culture in rice: from an experimental model to breeding practice . Fundamental and Experimental Biology, 12131(1), 72–83. https://doi.org/10.31489/2026feb1/72-83
Пайдалы модельге патент №11924, 07.11.2025
Нан-тоқаш өнімдерін және тез дайындалатын ботқаларды өндіру үшін Asparagus officinalis қосылған глютинозды күріштен жасалған байытылған қоспа
Жоба 3
Жоба туралы қысқаша ақпарат
(2025–2027 жж.)
Жоба атауы:
Картоп селекциясы мен тұқым шаруашылығының тиімділігін арттыру үшін тетраплоидты және диплоидты түрлердің молекулалық-генетикалық зерттеулері
Жобаның ғылыми жетекшісі туралы қысқаша мәлімет
Жамбакин Қабыл Жапарович – Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, профессор, биология ғылымдарының докторы.
Хирш индексі – Scopus және Web of Science деректер базаларында 8.
Зерттеу тобы мүшелері туралы қысқаша ақпарат
Шамекова Малика Хабидулаевна – PhD, профессор, селекция және биотехнология зертханасының меңгерушісі. Хирш индексі – Scopus және Web of Science деректер базалары бойынша 8(https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=55617198500) және WoS (https://www.webofscience.com/wos/author/record/98695).
Даурова Айнаш Кененбаевна – магистр, PhD докторанты, аға ғылыми қызметкер.
Хирш индексі – Scopus және Web of Science деректер базалары бойынша 6(https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=57201673636&origin=resultslist) және WoS (https://www.webofscience.com/wos/author/record/2024273).
Волков Дмитрий Владимирович – магистр, PhD докторанты, аға ғылыми қызметкер.
Хирш индексі – Scopus және Web of Science деректер базалары бойынша 4(https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=57218835515&origin=resultslist) және WoS (https://www.webofscience.com/wos/author/record/636236).
Ақбаев Асет МауленұлыАқбаев Асет Мауленұлы – магистр, кіші ғылыми қызметкер.
Шамекова Малика Хабидулаевна – PhD, профессор, селекция және биотехнология зертханасының меңгерушісі. Хирш индексі – Scopus және Web of Science деректер базалары бойынша 8(https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=55617198500) және WoS (https://www.webofscience.com/wos/author/record/98695).
Даурова Айнаш Кененбаевна – магистр, PhD докторанты, аға ғылыми қызметкер.
Хирш индексі – Scopus және Web of Science деректер базалары бойынша 6(https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=57201673636&origin=resultslist) және WoS (https://www.webofscience.com/wos/author/record/2024273).
Волков Дмитрий Владимирович – магистр, PhD докторанты, аға ғылыми қызметкер.
Хирш индексі – Scopus және Web of Science деректер базалары бойынша 4(https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=57218835515&origin=resultslist) және WoS (https://www.webofscience.com/wos/author/record/636236).
Ақбаев Асет МауленұлыАқбаев Асет Мауленұлы – магистр, кіші ғылыми қызметкер.
Жобаның мақсаты:
Картоп селекциясы мен тұқым шаруашылығының тиімділігін арттыру үшін тетраплоидты және диплоидты түрлерге молекулалық-генетикалық зерттеулер жүргізу.
2025–2026 жж. аралық нәтижелер
Жұмыс барысында тетраплоидты және диплоидты картоптың жұмыс коллекциясы қалыптастырылды. Коллекция құрамына Қазақстан, Ресей, Германия, Нидерланд, CIP халықаралық ұйымы, Пәкістан және Қытайдан алынған отандық және шетелдік генотиптер, сондай-ақ бұрын алынған гибридтік желілер енгізілді.
Жұмыс коллекциясына 29 молекулалық SCAR және CAPS маркерлерін қолдану арқылы молекулалық скрининг жүргізілді. Талдау нәтижелері зерттелген желілер арасында елеулі генетикалық әртүрліліктің бар екенін көрсетті, әсіресе ерте пісу, крахмал мөлшері және каротиноидтар құрамымен байланысты маркерлер бойынша.
Осылайша, зерттелген желілер крахмал мен каротиноидтарға қатысты маркерлер бойынша әртүрлілікке ие екенін көрсетті, бұл коллекцияны селекция үшін құнды ресурс етеді және түйнектердің сапалық сипаттамалары мен биохимиялық ерекшеліктері бойынша қажетті қасиеттері бар желілерді іріктеуге мүмкіндік береді.
CIP ұйымының 12 генотипімен будандастыру жұмыстары жүргізіліп, нәтижесінде 7 гибридтік комбинация бойынша 14 жидек алынды. Ең өнімді комбинациялар CIP 10 × CIP 3, CIP 17 × CIP 18 және CIP 18 × CIP 17 болды, бұл аталған желілердің жоғары үйлесімділігі мен фертильдігін көрсетеді.
Нәтижесінде тетраплоидты және диплоидты картоптың 214 желісі мен гибридінен тұратын жұмыс коллекциясы қалыптастырылды.
29 SCAR және CAPS маркерлерін қолдану арқылы жүргізілген молекулалық талдау крахмал мен каротиноид метаболизміне байланысты маркерлер бойынша жоғары генетикалық әртүрлілікті анықтады.
Картоп селекциясы мен тұқым шаруашылығының тиімділігін арттыру үшін тетраплоидты және диплоидты түрлерге молекулалық-генетикалық зерттеулер жүргізу.
2025–2026 жж. аралық нәтижелер
Жұмыс барысында тетраплоидты және диплоидты картоптың жұмыс коллекциясы қалыптастырылды. Коллекция құрамына Қазақстан, Ресей, Германия, Нидерланд, CIP халықаралық ұйымы, Пәкістан және Қытайдан алынған отандық және шетелдік генотиптер, сондай-ақ бұрын алынған гибридтік желілер енгізілді.
Жұмыс коллекциясына 29 молекулалық SCAR және CAPS маркерлерін қолдану арқылы молекулалық скрининг жүргізілді. Талдау нәтижелері зерттелген желілер арасында елеулі генетикалық әртүрліліктің бар екенін көрсетті, әсіресе ерте пісу, крахмал мөлшері және каротиноидтар құрамымен байланысты маркерлер бойынша.
Осылайша, зерттелген желілер крахмал мен каротиноидтарға қатысты маркерлер бойынша әртүрлілікке ие екенін көрсетті, бұл коллекцияны селекция үшін құнды ресурс етеді және түйнектердің сапалық сипаттамалары мен биохимиялық ерекшеліктері бойынша қажетті қасиеттері бар желілерді іріктеуге мүмкіндік береді.
CIP ұйымының 12 генотипімен будандастыру жұмыстары жүргізіліп, нәтижесінде 7 гибридтік комбинация бойынша 14 жидек алынды. Ең өнімді комбинациялар CIP 10 × CIP 3, CIP 17 × CIP 18 және CIP 18 × CIP 17 болды, бұл аталған желілердің жоғары үйлесімділігі мен фертильдігін көрсетеді.
Нәтижесінде тетраплоидты және диплоидты картоптың 214 желісі мен гибридінен тұратын жұмыс коллекциясы қалыптастырылды.
29 SCAR және CAPS маркерлерін қолдану арқылы жүргізілген молекулалық талдау крахмал мен каротиноид метаболизміне байланысты маркерлер бойынша жоғары генетикалық әртүрлілікті анықтады.
Жарияланымдар (2025–2026 жж.)
Жоба 4
Жоба туралы қысқаша ақпарат
(2025–2027 жж.)
Жоба атауы:
Қазақстандағы негізгі көкөніс және бақша дақылдарының сорттары мен желілері коллекцияларының генетикалық әртүрлілігі мен популяциялық құрылымы
Жобаның ғылыми жетекшісі туралы қысқаша мәлімет
А.А. Алиханова – магистр, Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының молекулалық генетика зертханасының кіші ғылыми қызметкері. Қазақстанның жабайы өсімдіктер флорасын зерттеу бойынша 3 жылдық тәжірибесі бар. Оңтүстік Корея мен Венгрияның ғылыми орталықтарында тағылымдамадан өткен. Түрлердің таралуын талдау және болжаудың заманауи әдістері (SDM) бойынша оқудан өткен (сертификаты бар).
Зерттеу тобы мүшелері туралы қысқаша ақпарат
Ю.А. Гениевская – PhD, молекулалық генетика зертханасының ғылыми қызметкері, 8 жылдық жұмыс тәжірибесі бар. 23 ғылыми мақаланың (оның ішінде 18-і рецензияланатын журналдарда) тең авторы. Scopus базасы бойынша H-index = 10, Web of Science бойынша H-index = 8. 2 монографияның, әдістемелік нұсқаулықтардың және пайдалы модельдің тең авторы. Арпа сортының тең авторы. Ұлыбритания мен Жапонияда тағылымдамадан өткен.
М.М. Ермагамбетова – PhD, молекулалық генетика зертханасының ғылыми қызметкері, 6 жылдық тәжірибесі бар. Қытай, Венгрия, Англия және Корея ғылыми орталықтарында тағылымдамадан өткен. 20-дан астам мақаланың тең авторы, оның ішінде 14 мақала Scopus (H-index = 6) және Web of Science (H-index = 4) базаларындағы рецензияланатын журналдарда жарияланған.
А.К. Затыбеков – PhD, молекулалық генетика зертханасының жетекші ғылыми қызметкері. Молекулалық генетика және селекция саласында 13 жылдық тәжірибесі бар. 25 ғылыми мақаланың тең авторы: оның ішінде 14-і Scopus базасындағы рецензияланатын журналдарда (H-index = 7), 17-сі ҚР ҒЖБМ КОКСОН басылымдарында жарияланған. Соя сортының тең авторы. 1 ғылыми-әдістемелік ұсыныстың, 2 пайдалы модель патентінің авторы. 2022–2025 жж. аралығында гранттық қаржыландыру бойынша 2 жобаның жетекшісі. Германия мен Қытайда тағылымдамадан өткен.
Ю.А. Гениевская – PhD, молекулалық генетика зертханасының ғылыми қызметкері, 8 жылдық жұмыс тәжірибесі бар. 23 ғылыми мақаланың (оның ішінде 18-і рецензияланатын журналдарда) тең авторы. Scopus базасы бойынша H-index = 10, Web of Science бойынша H-index = 8. 2 монографияның, әдістемелік нұсқаулықтардың және пайдалы модельдің тең авторы. Арпа сортының тең авторы. Ұлыбритания мен Жапонияда тағылымдамадан өткен.
М.М. Ермагамбетова – PhD, молекулалық генетика зертханасының ғылыми қызметкері, 6 жылдық тәжірибесі бар. Қытай, Венгрия, Англия және Корея ғылыми орталықтарында тағылымдамадан өткен. 20-дан астам мақаланың тең авторы, оның ішінде 14 мақала Scopus (H-index = 6) және Web of Science (H-index = 4) базаларындағы рецензияланатын журналдарда жарияланған.
А.К. Затыбеков – PhD, молекулалық генетика зертханасының жетекші ғылыми қызметкері. Молекулалық генетика және селекция саласында 13 жылдық тәжірибесі бар. 25 ғылыми мақаланың тең авторы: оның ішінде 14-і Scopus базасындағы рецензияланатын журналдарда (H-index = 7), 17-сі ҚР ҒЖБМ КОКСОН басылымдарында жарияланған. Соя сортының тең авторы. 1 ғылыми-әдістемелік ұсыныстың, 2 пайдалы модель патентінің авторы. 2022–2025 жж. аралығында гранттық қаржыландыру бойынша 2 жобаның жетекшісі. Германия мен Қытайда тағылымдамадан өткен.
А.Ы. Амалова – PhD, ҚР ҒЖБМ ҒК Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институтының молекулалық генетика зертханасының аға ғылыми қызметкері. Молекулалық генетика және селекция саласында 8 жылдық тәжірибесі бар. Англия, Литва және Жапонияда ғылыми тағылымдамадан өткен. 25 ғылыми еңбектің тең авторы, оның ішінде 9 мақала Web of Science (H-index = 4) және Scopus (H-index = 3) дерекқорларына кіретін жетекші халықаралық журналдарда жарияланған.
Жобаның мақсаты мен міндеттері
Жобаның мақсаты:
Қазақстандағы негізгі көкөніс және бақша дақылдарының сорттары мен желілері коллекцияларының генетикалық әртүрлілігі мен популяциялық құрылымын зерттеу.
Міндеттері:
2025–2026 жж. аралық нәтижелер
Қызанақ, қияр, пияз, сәбіз, қауын және қарбыздан тұратын 6 дақыл бойынша жұмыс коллекциялары қалыптастырылды.
ҚазКӨШҒЗИ жағдайында қызанақ, қияр, қауын және қарбыз коллекцияларына фенологиялық және биометриялық көрсеткіштер бойынша фенотиптеу жүргізілді.
Қызанақ пен қияр коллекциялары үшін геномдық ДНҚ үш қайталымда бөлініп алынды.
49 қызанақ сорты мен желісі үшін 6 полиморфты маркерді қолдана отырып SSR-генотиптеу жүргізілді.
Қиярдың 60 сорты мен желісі 15 SSR-маркер бойынша генотиптелді, олардың 10-ы жоғары полиморфизм деңгейін көрсетті.
Генетикалық қашықтық матрицалары негізінде жүргізілген кластерлік талдау қызанақ пен қияр үлгілерінің бірнеше генетикалық топтарға нақты бөлінетінін көрсетті.
Дендрограмма және STRUCTURE талдауы негізінде әр дақыл үшін 3 негізгі кластер анықталды.
Қызанақ пен қиярдың отандық сорттары үшін генетикалық паспорттарды қалыптастыру басталды.
Жалпы алғанда, 49 қызанақ және 60 қияр үлгісіне SSR-генотиптеу жүргізіліп, әр дақыл үшін үш негізгі генетикалық кластер анықталды және генетикалық паспорттау жұмыстары басталды.
Жобаның мақсаты:
Қазақстандағы негізгі көкөніс және бақша дақылдарының сорттары мен желілері коллекцияларының генетикалық әртүрлілігі мен популяциялық құрылымын зерттеу.
Міндеттері:
- Отандық және шетелдік көкөніс дақылдарының коллекцияларын қалыптастыру: қызанақ (кемінде 25 сорт пен желі), пияз (кемінде 25), сәбіз (кемінде 30), қияр (кемінде 30); сондай-ақ бақша дақылдары: қарбыз (кемінде 20 сорт пен желі), қауын (кемінде 20 сорт пен желі).
- Ақпараттық SSR-маркерлерді қолдану негізінде қызанақ пен қиярдың отандық және шетелдік үлгілерін генотиптеуді бастау.
- Көкөніс дақылдарының (қызанақ, қияр) отандық формалары үшін генетикалық паспорттарды әзірлеуді бастау.
- Қызанақ пен қияр коллекциялары популяцияларының генетикалық құрылымын анықтауды бастау.
- Көкөніс (қызанақ, қияр) және бақша (қарбыз, қауын) дақылдарының коллекциялық үлгілерін фенотиптеу, ДНҚ-маркерлер мен өнімділік пен сапаны анықтайтын шаруашылыққа құнды белгілер арасындағы ассоциацияларды анықтау.
2025–2026 жж. аралық нәтижелер
Қызанақ, қияр, пияз, сәбіз, қауын және қарбыздан тұратын 6 дақыл бойынша жұмыс коллекциялары қалыптастырылды.
ҚазКӨШҒЗИ жағдайында қызанақ, қияр, қауын және қарбыз коллекцияларына фенологиялық және биометриялық көрсеткіштер бойынша фенотиптеу жүргізілді.
Қызанақ пен қияр коллекциялары үшін геномдық ДНҚ үш қайталымда бөлініп алынды.
49 қызанақ сорты мен желісі үшін 6 полиморфты маркерді қолдана отырып SSR-генотиптеу жүргізілді.
Қиярдың 60 сорты мен желісі 15 SSR-маркер бойынша генотиптелді, олардың 10-ы жоғары полиморфизм деңгейін көрсетті.
Генетикалық қашықтық матрицалары негізінде жүргізілген кластерлік талдау қызанақ пен қияр үлгілерінің бірнеше генетикалық топтарға нақты бөлінетінін көрсетті.
Дендрограмма және STRUCTURE талдауы негізінде әр дақыл үшін 3 негізгі кластер анықталды.
Қызанақ пен қиярдың отандық сорттары үшін генетикалық паспорттарды қалыптастыру басталды.
Жалпы алғанда, 49 қызанақ және 60 қияр үлгісіне SSR-генотиптеу жүргізіліп, әр дақыл үшін үш негізгі генетикалық кластер анықталды және генетикалық паспорттау жұмыстары басталды.
Жарияланымдар (2025–2026 жж.)
Жоба 5
2025-2026 жылғы нәтижелер BR28712539 «Жеміс дақылдарында стресс факторларына төзімділікті қалыптастыратын жаңа транскриптерді, ДНҚ метилденуінің вариацияларын және функционалдық генетикалық байланыстарды анықтау»
05 міндет
2025–2026 жж. міндеттер бойынша алынған нәтижелер
Жүргізілген талдау екі дақылдың транскриптомдық жауаптарында айқын аймақтық айырмашылықтарды көрсетті: Алматы облысында алма мен алмұртта фотосинтез, бастапқы метаболизм және жалпы өсу процестеріне жауап беретін гендердің жоғары экспрессиясы басым болды, ал Жетісу облысында жылу шогы гендерінің, ABA-сигналингтің, су тапшылығының, антиоксиданттық қорғаныстың және устьицалық реттеудің белсенуімен сипатталатын айқын стресс-профиль басым болды.
Биотикалық стресс жағдайында екі түр де консервативті иммундық каскадтардың белсенуін көрсетті. Алайда түрлер арасындағы айырмашылықтар сақталды: алма ағашы негізінен метаболизмге бағытталған стратегияны көрсетті, фенилпропаноидтық және флавоноидтық метаболизмді күшейтті, ал алмұрт стресс-бағытталған неғұрлым қатаң жауап көрсетті, оның ішінде ROS-сигналингтің, бағдарламаланған жасушалық өлімнің және лигнификацияның күшеюі байқалды.
Осылайша, аймақтық фактор екі дақылдағы стресс реакцияларының қарқындылығы мен бағытын анықтайды, ал түрлік ерекшеліктер бейімделудің басым молекулалық стратегияларындағы айырмашылықтарды қалыптастырады.
Алма мен алмұрттың транскриптомдық талдауы айқын аймақтық айырмашылықтарды көрсетті: Алматы облысында өсу мен фотосинтез гендерінің жоғары экспрессиясы басым болса, Жетісу облысында жылу шогы, ABA-сигналинг және антиоксиданттық жүйелердің белсенуімен сипатталатын стресс-профиль басым болды. Сонымен қатар, түрлер арасындағы айырмашылықтар сақталып, бейімделу стратегияларының әртүрлілігімен көрінді — алмада метаболикалық, ал алмұртта стресс-бағытталған.
Рисунок 1. Вулканический график дифференциально экспрессированных генов яблони между популяциями GD2 и GD1
Әлеуетті пайдаланушыларға арналған ақпарат
Алынған молекулалық профильдер төзімділікке арналған селекциялық маркерлерді әзірлеуде және әртүрлі климаттық жағдайларда жеміс дақылдарын өсірудің бейімделген бағдарламаларын қалыптастыруда жоғары перспективалы болып табылады.
Жүргізілген талдау алма мен алмұрттың транскриптомдық реакцияларындағы негізгі аймақтық айырмашылықтарды тиімді анықтауға мүмкіндік берді, бұл әртүрлі климаттық жағдайларда басым стресс және метаболикалық стратегияларды айқындауға жол ашты.
Алынған деректер аймақтық ерекшеліктерге тән стресс жағдайларында жеміс дақылдарының төзімділігін арттыру және бейімделген селекциялық тәсілдерді әзірлеу үшін ғылыми негіз қалыптастырады.
Алынған молекулалық профильдер төзімділікке арналған селекциялық маркерлерді әзірлеуде және әртүрлі климаттық жағдайларда жеміс дақылдарын өсірудің бейімделген бағдарламаларын қалыптастыруда жоғары перспективалы болып табылады.
Жүргізілген талдау алма мен алмұрттың транскриптомдық реакцияларындағы негізгі аймақтық айырмашылықтарды тиімді анықтауға мүмкіндік берді, бұл әртүрлі климаттық жағдайларда басым стресс және метаболикалық стратегияларды айқындауға жол ашты.
Алынған деректер аймақтық ерекшеліктерге тән стресс жағдайларында жеміс дақылдарының төзімділігін арттыру және бейімделген селекциялық тәсілдерді әзірлеу үшін ғылыми негіз қалыптастырады.
Рисунок 2. Вулканический график дифференциально экспрессированных генов груши между популяциями FB2 и FB1
Жарияланымдар және патенттер
Khusnitdinova, M.; Kostyukova, V.; Nizamdinova, G.; Pozharskiy, A.; Kydyrbayev, Y.; Gritsenko, D.
Cross-Ecosystem Transmission of Pathogens from Crops to Natural Vegetation. Forests 2026, 17, 76. https://doi.org/10.3390/f17010076
Процентиль – 80, Q2.
Kostyukova V.S., Pozharskiy A.S., Kapytina A.I., Gritsenko D.A.
Detection of fungal pathogens of the genus Monilinia in cultivated apple orchards.
Том 3 № 3 (80) (2025): Ғылым және білім. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-3-3-107-114
Khusnitdinova, M.; Kostyukova, V.; Nizamdinova, G.; Pozharskiy, A.; Kydyrbayev, Y.; Gritsenko, D.
Cross-Ecosystem Transmission of Pathogens from Crops to Natural Vegetation. Forests 2026, 17, 76. https://doi.org/10.3390/f17010076
Процентиль – 80, Q2.
Kostyukova V.S., Pozharskiy A.S., Kapytina A.I., Gritsenko D.A.
Detection of fungal pathogens of the genus Monilinia in cultivated apple orchards.
Том 3 № 3 (80) (2025): Ғылым және білім. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-3-3-107-114
Рисунок 3. Тепловая карта экспрессии топ-50 наиболее вариабельных генов яблони в образцах из Алматинской (GD1) и Жетысуйской (GD2) областей
Руководитель
Гриценко Диляра Александровна, Индекс Хирша – 8, является заведующей лабораторией молекулярной биологии «Институт биологии и биотехнологии растений» Комитета науки Министерства науки и высшего образования Республики Казахстанв течение 6-ти лет, стаж работы в области фитопатологии, молекулярной биологии и молекулярной генетики растений составляет 16 лет. Является специалистом в области сохранения и рационального использования животного и растительного мира. Руководителем опубликовано более 125 научных работ.
Web of Science ResearcherIDD-3918-2015
https://orcid.org/0000-0001-6377-3711
Гриценко Диляра Александровна, Индекс Хирша – 8, является заведующей лабораторией молекулярной биологии «Институт биологии и биотехнологии растений» Комитета науки Министерства науки и высшего образования Республики Казахстанв течение 6-ти лет, стаж работы в области фитопатологии, молекулярной биологии и молекулярной генетики растений составляет 16 лет. Является специалистом в области сохранения и рационального использования животного и растительного мира. Руководителем опубликовано более 125 научных работ.
Web of Science ResearcherIDD-3918-2015
https://orcid.org/0000-0001-6377-3711
https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=57195066016
Рисунок 4. Тепловая карта экспрессии топ-50 наиболее вариабельных генов груши в образцах из Алматинской (FB1) и Жетысуйской (FB2) областей
Жоба 6
Жоба туралы қысқаша ақпарат
(2025–2027 жж.)
Жоба атауы:
ИРН: BR28712539 «Қазақстан аумағындағы жидек өсімдіктерінің генетикалық әртүрлілігін зерттеу және молекулалық әдістер мен криобиотехнологияларды қолдану негізінде коммерциялық құнды сорттарды сауықтыру тәсілдерін әзірлеу»
Жобаның ғылыми жетекшісі туралы қысқаша мәлімет
Кушнаренко С.В. – гермоплазманы криосақтау зертханасының меңгерушісі, биология ғылымдарының кандидаты, профессор.
230-дан астам ғылыми еңбегі жарияланған, оның ішінде 29 мақала Web of Science, 31 мақала Scopus деректер базасына енгізілген.
Хирш индексі – 12.
Scopus ID: 6507153914; Web of Science ID: M-6616-2015
Рисунок – Точки сбора образцов дикой земляники (Fragaria vesca L.) (желтый цвет) и малины ((Rubus idaeus L.) (красный цвет) в Алматинской области
Зерттеу тобы мүшелері туралы қысқаша ақпарат
Маденова Айгүл Калихожаевна – PhD, қауымдастырылған профессор.
Хирш индексі: Scopus – 6, WoS – 4;
Scopus ID: 56800868300; WOS ID: AAQ-2822-2020.
Молекулалық биология саласының білікті маманы. Жоба тақырыбы бойынша 80-нен астам жарияланымы бар, оның ішінде 14-і Scopus, 9-ы WoS базаларында жарияланған.
Рымханова Назгүл Қабдулақызы – «Биотехнология» мамандығы бойынша магистр, PhD докторант, жас маман.
Хирш индексі – 2.
Scopus ID: 57773405800; WOS ID: FVM-9722-2022.
Жоба бағыты бойынша 8 жыл тәжірибесі бар. Өсімдік биотехнологиясы және криоконсервация саласының маманы. Жоба тақырыбы бойынша 24 жарияланымы бар, оның ішінде 6-ы WoS және Scopus базаларында.
Манапқанова Ұлжан Айтмұхаметқызы – «Генетика» мамандығы бойынша магистр, PhD докторант, жас маман.
Хирш индексі – 1.
Scopus ID: 59937998400; WOS ID: NQY-4262-2025.
Өсімдік биотехнологиясы және молекулалық биология саласының маманы. Жоба бағыты бойынша 3 жыл тәжірибесі бар. Жоба тақырыбы бойынша 10 жарияланымы бар, оның ішінде 2-і WoS және Scopus базаларында.
Жобаның мақсаты
Қазақстан аумағында жидек өсімдіктерінің биоәртүрлілігін және ең зиянды вирустардың таралуын фенотиптік және молекулалық-генетикалық тұрғыдан зерттеу, сондай-ақ молекулалық әдістер мен криобиотехнологияларды қолдану негізінде құлпынай мен таңқурайдың коммерциялық құнды сорттарын сауықтыру тәсілдерін әзірлеу.
Маденова Айгүл Калихожаевна – PhD, қауымдастырылған профессор.
Хирш индексі: Scopus – 6, WoS – 4;
Scopus ID: 56800868300; WOS ID: AAQ-2822-2020.
Молекулалық биология саласының білікті маманы. Жоба тақырыбы бойынша 80-нен астам жарияланымы бар, оның ішінде 14-і Scopus, 9-ы WoS базаларында жарияланған.
Рымханова Назгүл Қабдулақызы – «Биотехнология» мамандығы бойынша магистр, PhD докторант, жас маман.
Хирш индексі – 2.
Scopus ID: 57773405800; WOS ID: FVM-9722-2022.
Жоба бағыты бойынша 8 жыл тәжірибесі бар. Өсімдік биотехнологиясы және криоконсервация саласының маманы. Жоба тақырыбы бойынша 24 жарияланымы бар, оның ішінде 6-ы WoS және Scopus базаларында.
Манапқанова Ұлжан Айтмұхаметқызы – «Генетика» мамандығы бойынша магистр, PhD докторант, жас маман.
Хирш индексі – 1.
Scopus ID: 59937998400; WOS ID: NQY-4262-2025.
Өсімдік биотехнологиясы және молекулалық биология саласының маманы. Жоба бағыты бойынша 3 жыл тәжірибесі бар. Жоба тақырыбы бойынша 10 жарияланымы бар, оның ішінде 2-і WoS және Scopus базаларында.
Жобаның мақсаты
Қазақстан аумағында жидек өсімдіктерінің биоәртүрлілігін және ең зиянды вирустардың таралуын фенотиптік және молекулалық-генетикалық тұрғыдан зерттеу, сондай-ақ молекулалық әдістер мен криобиотехнологияларды қолдану негізінде құлпынай мен таңқурайдың коммерциялық құнды сорттарын сауықтыру тәсілдерін әзірлеу.
Рисунок – Места сбора образцов дикой земляники (Fragaria vesca L.) в Алматинской, Северо-Казахстанской и Восточно-Казахстанской областях
Задачи проекта:
1 Экспедиционные выезды, фенотипическое описание, сбор растительного материала диких и культивируемых растений земляники и малины, диагностика на наиболее вредоносные вирусы.
2. Создание коллекций ягодных растений in vitro.
3. Разработка эффективного усовершенствованного протокола оздоровления растений малины и земляники от наиболее вредоносных вирусов на основе использования молекулярных методов и криобиотехнологий.
4. Создание коллекции оздоровленных растений коммерчески ценных сортов малины и земляники садовой в контролируемых условиях (2 коллекции in vitro, 2 коллекции в условиях замедленного роста (хладохранение, +4ºС), 2 коллекции в криогенном банке, 2 коллекции в теплице).
5. Получение оздоровленного посадочного материала не менее трех коммерчески ценных сортов земляники садовой и не менее трех сортов малины.
Промежуточные результаты проекта за 2025-2026 г.:
Проведен сбор растительного материала диких и культивируемых растений земляники и малины в Алматинской, Восточно-Казахстанской и Северо-Казахстанской областях. Всего отобрано 116 образцов, включая 56 образцов дикой земляники и 11 сортовых образцов, а также 33 образца дикой малины и 16 сортовых образцов. Выполнено фенотипическое описание растений по международным дескрипторам, разработанным для родов Fragaria и Rubus.
1 Экспедиционные выезды, фенотипическое описание, сбор растительного материала диких и культивируемых растений земляники и малины, диагностика на наиболее вредоносные вирусы.
2. Создание коллекций ягодных растений in vitro.
3. Разработка эффективного усовершенствованного протокола оздоровления растений малины и земляники от наиболее вредоносных вирусов на основе использования молекулярных методов и криобиотехнологий.
4. Создание коллекции оздоровленных растений коммерчески ценных сортов малины и земляники садовой в контролируемых условиях (2 коллекции in vitro, 2 коллекции в условиях замедленного роста (хладохранение, +4ºС), 2 коллекции в криогенном банке, 2 коллекции в теплице).
5. Получение оздоровленного посадочного материала не менее трех коммерчески ценных сортов земляники садовой и не менее трех сортов малины.
Промежуточные результаты проекта за 2025-2026 г.:
Проведен сбор растительного материала диких и культивируемых растений земляники и малины в Алматинской, Восточно-Казахстанской и Северо-Казахстанской областях. Всего отобрано 116 образцов, включая 56 образцов дикой земляники и 11 сортовых образцов, а также 33 образца дикой малины и 16 сортовых образцов. Выполнено фенотипическое описание растений по международным дескрипторам, разработанным для родов Fragaria и Rubus.
Рисунок – Места сбора образцов дикой малины (Rubus idaeus L.) в Алматинской, Северо-Казахстанской и Восточно-Казахстанской областях
2025–2026 жж. аралық нәтижелер
Алматы, Шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облыстарында жабайы және мәдени құлпынай мен таңқурай өсімдіктерінің материалдары жиналды.
Барлығы 116 үлгі іріктелді, оның ішінде:
Алматы, Шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облыстарында жабайы және мәдени құлпынай мен таңқурай өсімдіктерінің материалдары жиналды.
Барлығы 116 үлгі іріктелді, оның ішінде:
- 56 жабайы құлпынай үлгісі,
- 11 сорттық құлпынай үлгісі,
- 33 жабайы таңқурай үлгісі,
- 16 сорттық таңқурай үлгісі.
Рисунок – Симптомы вирусной инфекции у образца земляники Fra 35, собранного в частном секторе села Большое Аксу
Ең зиянды вирустарға мультиплексті TaqMan нақты уақыттағы ПТР әдісімен талдау жүргізілді:
40 құлпынай (жабайы және мәдени) және 16 таңқурай (жабайы және сорттық) үлгілерінен геномдық ДНҚ бөлініп алынды.
Эпифиттік контаминациядан тазартылған жидек өсімдіктерінің in vitro коллекциялары құрылды. Бұл коллекциялар генқорды сақтау және сауықтыру бойынша әрі қарайғы зерттеулерде қолданылады.
- Құлпынай сорттарында құлпынай крапчатосты вирусы (SMoV) анықталды;
- Таңқурай сорттарында үш вирус анықталды:
- таңқурайдың бұталы карликовость вирусы (RBDV),
- таңқурайдың сары торлы вирусы (RYNV),
- таңқурай энамовирусы 1 (EnamoV);
- Алматы облысында жиналған жабайы үлгілерде вирус инфекциялары анықталған жоқ.
40 құлпынай (жабайы және мәдени) және 16 таңқурай (жабайы және сорттық) үлгілерінен геномдық ДНҚ бөлініп алынды.
Эпифиттік контаминациядан тазартылған жидек өсімдіктерінің in vitro коллекциялары құрылды. Бұл коллекциялар генқорды сақтау және сауықтыру бойынша әрі қарайғы зерттеулерде қолданылады.
Рисунок – Симптомы вирусной инфекции у образцов малины: Rub 19 – образец, собранный в питомнике «Семиречье»; Rub 11 – образец, собранный в частном секторе села Большое Аксу
Жарияланымдар (2025–2026 жж.)
Тезистер:
Тезистер:
- Kushnarenko S.V., Rymkhanova N.K., Manapkanova U.A., Romadanova N.V., Rakhimbaev I.R. Cryobiotechnologies for preservation of plant germplasm in Kazakhstan // Еуропалық биотехнологиялық конгресс, 8–13 қыркүйек 2025 ж., Тирана, Албания (баспаға дайындалуда).
- Rymkhanova N.K., Manapkanova U.A., Kushnarenko S.V. Development of in vitro technique for elimination of Raspberry bushy dwarf virus // Еуропалық биотехнологиялық конгресс, 8–13 қыркүйек 2025 ж., Тирана, Албания (баспаға дайындалуда).
Рисунок – Растения малины сорта Каскад Делайт (А) и земляники сорта Альбион (Б), размножаемые на среде Мурасиге-Скуга МС с 0,3 мг/л БАП, 0,05 мг/л ИМК, 30 г/л сахарозы, рН 5,8
